Gjergj Kastrioti - Skenderbeu

[Leonardi]

Ne Shka Fajiset Skanderbegu?


Marin Sirdani
Pjesa IV

Posë krahinës së Matit, të Kurbinit, të dy Dibravet e t'Arbnit, që Skënderbeu i pat trashëgim prej t'et, ai i shtoi shtetit të vet edhe fushën e Mokrenës, disa katunde në distrikt të Shkodrës, krahinën e Beratit e disa vise të princnisë së Kaninës.

Kemi qenë rrejtë se edhe shtetin e Topiajve, ose Muzakjave e kishte aneksue Skenderbeu me të vetin, por e shohim se kishim qenë në gabim. Topiajt në vjetin 1445 Biemmi i difton "Padroni di Musachiana", (1) e të zotët e atij vendit i dëshmon Moisi Golemi (2) para se me ikë e me u ba me Turk në vjetin 1456. Se këta princa ishin pernjimend indipendenta shihet edhe ndihma ushtarake që i dërgon Skënderbeut, si princat tjerë aleatë, Andre Topia vjetin 1448 e 1450.

Por edhe për vendet që thamë se Skënderbeu i pat trashëgim prej t'et, na duket i nevojshëm një grimë zhvillim. Për këtë, shi një vjetë mbasi ai kishte marrë radhën e qeverisë, 1444, Sulltan Murati i dërgonte nji ambasador me nji letër me të cilën e bante me dije se për me u ndreqë me të, lypej t'i lëshonte të gjitha viset që nuk i kishte pasë i ati. Skënderbeu i gjegjte se arsyeja e lypte që t'i zotnonte ai ato vende të krishtena, edhe pse s'kishin qenë t'et, mbasi u kishin përkitë princave të krishtenë, e ai vetë me fuqi t'armve i kishte shtijë në dorë. (3)

Këtë letër që e raportojnë Barleti, Frangu e Anonimët, Tivarasi nuk e cek fare, thotë veç se ambasadori me fjalë të Sulltanit lypte t'iu paguejshin damet e bame nënshtetasve të Turqisë, t'iu lironte Sfetigradi me dy Dibrat, distrikti i Mokrenës e disa kështjella tjera që kishte mposhtur, e t'u detyronte me u rrudhë mbrenda rrethit t'atij shtetit që kishte qeverisë i ati para se me dekë. (4)

Prej këtyne konditave mirret vesh se Gjon Kastrioti ndër vjetët e mbrame të jetës së vet, i lodhun prej luftave e i shtymë në mot, i lëshoj Turkut vendet që Sulltani ia lypte Skënderbeut. Kështu mund të pajtohet edhe paqja që i njajti historjan, thotë se kishte pasë gëzue për do vjet të mira ajo princni para ardhjes së Skanderbegut, (5) e aleanca e Gjon Kastriotit me Turq, që u përmend më sipër, të cilën u rrekte me e prishë Republika e Venedikut vjetin 1442. Përmbajtja e atyne letrave edhe po qe e sajueme prej fantazisë s'atyne historjanve mbas gjasës së ndodhjeve t'asaj kohe, na dëshmon s'pakut, se ata nuk e mendojshin Skënderbeun per një uzurpator, si e paraqet Gjon Muzaka, por si një princ, i cili tuj i pasë lirue ato vende prej robnije të Turkut, kishte të drejtë me sundue mbi to.

Patëm thanë më sipër se Skënderbeu i pat shtue princnisë së Kastriotve fushën e Mokrenës, disa katunde në distrikt të Shkodrës, krahinën e Beratit e disa vise të princnisë së Kaninës. Të shohim tashti se si i bani të vetat ato vise Skënderbeu. Sa për fushën e Mokrenës asht kot me tjerrë fjalë, atë e pat Turku qysh sa vjet përpara, prandaj s'ka të bajë në çeshjten tonë, për të tjera po tregojmë mënyrën se si ranë në dorë të tij.

Disa katunde në distrikt të Shkodrës i pat Skënderbeu prej Venedikut në shpërblim të Dejës. Puna ndodhi kështu: Lekë Dukagjini në vjetën 1447 mbyti në moh Lekë Zaharinë. Me dekjen e këtij princi, mbasi nuk kishte fëmi, princnija e Dejës mbeti në duer të s'amës, Bosës, grue e shtyme në mot. Princat fqinj së pari u munduen me mjeshtri e pa krizëm me i ba rrethin e me e shti në dorë at princni, por mbasi panë se po përziheshin edhe Skënderbeu e Venediku, e hoqën atë mendje e u mbajtën me anën që u shkonte ma për shtat.

Skënderbeu jo veç si kryetar i Lidhjes, por edhe si një farë trashëguesi nuk mund të rrinte n'atë rast dorjashtë. Qysh kur Lekë Zaharija me t'atin kishin pasë lidhë një traktat me të, që po ndodhi me dekë pa trashëgimtar, princnija e Dejës do t'i mbshtetej atij. Por megjithse ai traktat këtë herë nuk do hynte në veprim, por mbas dekjes së Bosës (6), tuj u parapa pshtjel1ime, Vrana Konti që ishte i vl1ai i kësaj princeshe , iu zotnue Skenderbeut se do t'ia mbushte menden së motrës t'ia lshonte sa ma parë. E njimend Bosa mbas këshillit të vllaut u vullnetue me ia lëshue Skenderbeut zyrtarisht krejt princninë, kështu që nuk mbetej tjetër veç të dërgoj te njerzt e vet me marrë dorzimin (7).

Veç Skenderbeut edhe Venediku kishte dërgue disa Shkodranë me ia mbushë mendjen Bosës t'ia lshojte princninë asaj republike, por tuj e pa këta se u doli e shpueme ai mision, kthyen në Shkodër, e marrin një ushtri kalorse të madhe, pa pritë pa kujtue iu rrrasën mbrenda kështjellës së Dejës. Kryetarët e asaj ushtrije me rrena e kaçarrena u munduen me qetsue princeshën e banorët. Ndër tjera thoshin, se ardhja e tyne me aq turr ishte me shpëtue princeshën e krejt at princni prej Lek Dukagjinit, i cili ishte afër te msyemit; e se qysh para asaj vrasje Skënderbeu ishte marrë vesh me Dukagjinët e kishin nda ndërmjet të vedit shtetin e tyne.

Me rrena kësodoret, pa e lanë me u përpjekë me të vetët, e morën Shkodranët Bosen dhe e dërguen në Shkodër, kinse me e largue rrezikut, e aty pa marrë mirë frymë, të marrun ashtu mendsh, e banë me ia falë Venedikut princninë e vet. (8)

Marrë vesh Skënderbeu rrjedhën e punve, u idhnue te s've, jo aq per bjerrjen e Dejës sa për shpifje se ai kishte pasë gisht në vrasjen e Lekë Zaharisë. Prandej bashkon menjëherë këshillin, e merr pëlqimin e tyne, ndau mos me lanë pa pague at dhunë që po i bahej prej asaj Republike. Po edhe princat shqyptarë, posë Lekë Dukagjinit që ndejti neutral, Pjetër Shpanit e Gjergj Dushmanit që mbajtën anën e Venedikut, tjerët të gjithë i çuan fjalë Skënderbeut se lypej medoemos t'i deklarohej luftë asaj Republike, si per shpifje të randë që i kishte ba, si edhe per t'ia rrudhë guximin mos të mirrte rasë me përsëritë çka kishte ba gjashtë vjetë përpara, tuj i rrëmbye zotnimin e Ulqinit, Kont Shtjefnit, në një mënyrë të pa denjë. (9)

Skënderbeu atëherë, pa tjetër i deklaroj luftë Venedikut, e pa mujte me i ba qëndresë të madhe, t'i vuni përpara ushtritë veneto-shqiptare. Venediku atëherë u morr vesh me Turqtë, kështuqë plasi lufta edhe në Dibër të Sipërme. Tuj u gjetë Skënderbeu i ngatrruem në dy ballna, la të bllokueme Dejën, Shkodrën, Drishtin e Durrsin, e u nis me nxitim në Dibër të Sipërme ku Turku kishte nisë ofensivën. Në nji kohë të shkurtën then Mustafa Pashën e kthehet dalë me vijue luftën me Venedik. Venediku atëhere prej friket mos të bjerri shqimit ato vende, dërgon delegatën me u ndreqë me të mirë me Skënderbeun, por edhe ky me zi priste me u çlirue krahësh e me u ndreqë sa ma parë, pse kishte marrë vesh se Turku kishte thye Maxharrët në Kosovë e se ajo ushtri do t'u rraste njesh në Shqipni. Priti prandaj me nderime të mëdha ata Delegatë e pa farë vështirsijet ranë në godi e u ndreqën me këto kondi ta; Venetia mbante Dejën, por në shpërblim i lshonte Skënderbeut nji copë vend ma të madh anës Drinit të quajtun Buzgjarpni, edhe do t'i paguente 1,400 dukat në vjetë; aleanca e traktatet e vjetra tregtare përsëriteshin. (10) Rafaele Volaterano (11) këtë shumë e çon në njëmijë e pesqind dukat e thotë se do t'ia a jepte Venediku Skenderbeut për shkak të së drejtës që kishte pasë.

Punën e vendit që iu lshue Skënderbeut në shpërblim të Dejës e shënon mjaft qartë Frangu. Ai thotë se zente fill në breg të Drinit, buzë Shkodret, e mbaronte në vendin e quajtun Buzgjarpni, i cili vend ishte shumë ma i dobishëm për Skënderbeun se qyteti e distrikti i Dejës. (12) Senati i Venedikut, thotë Tivarasi, tuj pasë marrë vesh prej delegatve të vet se sa dobisht u ndreqen me Skenderbeun, votoj një zanit me shkrue atë e pastarët e tij në rend të bujarve të Republikës. (13)

Krahinën e Beratit ia lshoj Skënderbeut princi i atij vendi, Teodor Koronë Muzaka, në vjetin 1450. Tivarasi kështu e bjen këtë lëshim. Tuj mos pasë princi i sipërthanun asnjë të gjakut të vet që të kishte tagër trashëgimi, kishte emnue në testament Skënderbeun për trashëgimtar, si ai që kishte ma merita mbi princa tjerë shqiptarë, si edhe për arsye të veprës së kryeme prej tij për të mirën e Shqipnisë mbarë, kundra anmikut të përbashkët prandaj tuj u gjetë në rrezik vdekje, çoj me e grishë per me i dhanë dorzimin e qytetit: e ai dërgoj një ushtri tetëqind vetëshe nën komandë të Pal Manzit. (14)

Pasha i Gjinokastrës, i cili kishte urdhën prej Sulltanit me mposhtë Beratin në rast të dekjes së Teodorit, porsa mori vesh se ushtrija e Skënderbeut kishte marrë dorzimin e atij qyteti, mbledh një ushtri të madhe kalorsie e u drejtue për at vend; e me një turr sa ma të shpejtë tuj mos u lanë kohë me u lajmrue, mundi nëpër terr të natës me kapërcye muret e qytetit e me pre copë e grimë rojen e re e shumë qytetarë që në poterë kishin rrokë armët, e ashtu me u ba i zoti i Beratit. Pal Manzi qe zanë rob, e mandej lirue për pesqind dukata, por Teodori tuj mos pasë aq sa lypshin Turqt per me u fa gopin, e ngritën prej shtratit të vdekjes dhe e varën në treg të qytetit.

Me këtë rast Skënderbeu e buer përgjithmonë at qytet, e provat e shumta të bame me e shti në dorë, shkuan huq, pse Turku ia pat mendjen vedit dhe e siguroj me garnizone të forta atë kështjellë të fortë edhe prej natyret. A mundi me mbajtë për vedi Skënderbeu ndonjë pjesë t'asaj princnije nuk dihet me siguri, por ka shumë gjasë.

Vise me randsi të princnisë së Kaninës i pat Skënderbeu per pajë të së shoqes, Donikës. Gjergj Arjanit Komneni tuj martue të bijën me Skënderbeun në vjetin 1451, i dha për pajë mbas zakonit t'asaj kohe, edhe disa vise. Se cilat ishin këta vise, shkrimtarët e asaj kohe nuk i përmendin, por Biemmi thotë se paja me të vërtetë ishte e madhe (15); e Barleti, e denjë për atë që e ipte e për atë që e mirrte (16), por tuj u marrë me mend se do t'i kenë qënë lshue ndonjë krahinë që mundte me u ngjitë me princninë e tij, duket se qe krahina e Çermenikës e ndoshta edhe e Shpatit (17). Më bahet me thanë kështu, pse Valmi deri që e mposht Turku, përmendet prej historjanve t'asaj kohe si i Skënderbeut, e disa prona ngjat Elbasanit ia kishte pasë lëshue Skënderbeu Moisi Golemit, të cilat ia fali Gjergj Stres Balshës, kur i doli tradhtar, e mandej në vjetin 1445 ia kthej (18).

Në rasë të martesës të sipërthanun bien në sy princat Dukagjinit e të bijtë e Arjanitit. Në shenj gëzimit për atë martesë, princat aleatë e krenët fqinjë ose erdhën vetë personalisht, ose dërguan bajloza (ambasador) me dhanti të çmueshme. Nuk morën pjesë në këtë gëzim princat e Pultit t'Eper, Dukagjinët, të cilët qenë ftoh un prap ndaj Skënderbeut; e të vllazënt e nuses, të cilët ishin trazue, pse i ati i dha motrës së tyne një pajë tepër të madhe. Megjithkëta, Gjergj Arjaniti nuk i ra veshit per idhnimin e të bijve e vijoj gjithë jetën e vet një miqsi aq të përzemërt me Skënderbeun, sa thotë Barleti(19), se princnitë e tyne nuk kishin kufij të veçantë ndërmjet tyne; domethanë se nënshtetasit e të dy palve mirrshin e ipshin pa pasë kurrfarë pengimit, si t'ishin të një shteti. Përndryshe Arjaniti qeveriste shtetin e vet, si princ krejt indigendent, e i dërgonte Skënderbeut, në rast nevojet, ndihmë ushtarake e të holla, sa i lindte në zemër, si princat tjerë aleatë. Kështu diftojn historjanët e asaj kohe e edhe vetë Barleti.

Fan Noli thotë se: “Pas vdekjes s 'Arjanitit, me 1461, si duket, Skënderbeu ia aneksoj tërë principatën dhe i mediatizoj të bijtë, se nje prej syresh nga inati u bë muhamedan pikrisht pas këtij moti”. Sidomos, dimë me siguri që Himarën e trashëgoj Gjon Kastrioti, i bir i Skënderbeut, dhe jo të bijt e Arjanitit”. (20) Por vetëm me kaq, pa citue kurrë një dokument, kujtoj se nuk provohet gja. Se pse u ba muhamedan njani ndër djemt e Arjanitit shi mbas vdekjes së t'et, kanë mujtë me qenë shumë arsye, e ndër ta mund të ketë qenë udobisht edhe pakënaqsi ndërmjet të vllazënve për të ndam të trashëgimit, si ndodhi ndër djemt e Pjetër Shpanit; e shpresa se tuj u ba muhamedan, Sulltani do ta përkrahte edhe ma fort se Moisinë e Hamzain, me fitue kunorën e Shqipnisë. Për Gjon Kastriotin II jo vetëm se nuk e dimë me siguri, si thotë Fan Noli, se e trashëgoj Himarën, por as nuk ka gjasë. Domenico Malipiero n'Annale të veta, na difton se i biri i Skënderbeut, Gjon Kastrioti II, i thirrun prej Shqiptarve kthej prej Italijet në Shqipni vjetin 1481, mposhti një pjesë të mirë të shtetit atnor me ndihmën e Himarjotve edhe theu një ushtri turke kund nja 2,000 vetshe të dërgueme kundra tij (21) Kryengritja u përhap në jug e në veri edhe mezi u shue mbas disa vjetësh. Tashti a thue vetëm pse Gjon Kastrioti II i thirrun prej Shqiptarve e ndër këta edhe Himarjotët, e pse me ndihmën e tyne shtini në dorë nji pjesë të mirë të shtetit atnor, do thohet se e trashëgoj ai Himarën e jo të bijtë e Arjanitit, të cilët ka gjasë se as nuk morën pjesë n'atë kryengritje? Atëherë ishte në zjarm mbarë Shqipnija e nuk kishte marrë fund lufta, prandaj Gjon Kastrioti II ishte vetëm një kryegjeneral luftet e kurrgja tjetër. Se si do t'u përpjestonte Shqipnija, të shkonte puna mbarë, nuk mundet me u dijtë, vetëm mund të thuhet, se Gjon Kastrioti II do të perfitonte shumë prej atij rasti.

[Leonardi]

Ne Shka Fajiset Skanderbegu?

Marin Sirdani

Pjesa V

Por as prej ngatrresave e tradhtive që bien në sy në jetën e Skënderbeut, nuk vërtetohet aserta e Gjon Muzakës se ai i rrëmbeu shtetin ndonjë princit shqiptar. Me Skënderbeun u prishën disa herë Dukagjinët, ndonjiherë Shpanët, e duket se edhe Muzakajt nuk i paten pipat mirë me të. Dukagjinët shihet qartas prej mënyrës që u ndreqën secilën herë, se u keqsuan e i morën anën Skënderbegut për pamarrveshje e rivalitet e jo per çe sht je aneksimesh (1) Muzakajt nuk e diftuen kurrë faqe pakënaqsinë e vet ndaj Skënderbeut sa ai qe gjallë: ata morën pjesë me princa tjerë aleatë ndër mbledhje e i çuan ndihma ushtarake e të holla në rast nevoje si princat e tjerë.

Per Shpanët dihet prej Tivarasit, se tuj pasë dekë kah mbarimi i Nandorit, 1454, Pjetër Shpani, princi i Pultit Poshtër, u pështjellue vendi per shkak të bijve që nuk binin në godi për trashëgim, Ipeshkvi i Drishtit, Pjetër Ejllori, çoj e grishi Skënderbeun, që si kryetar i lidhjes të vinte me i vu kapak asaj degame. Ky me t'a marrë lajmin, udhetoi me një pjesë ushtrijet që kishte në Dibër e kaloj në dhenë e Pultit. Aty, ku me të mirë e ku me kërcnim, për një kohë të shkurtë, me shumë urti e pa i ba dam njeriut të gjallë, pajtoj e qetsoj atë vend. U pa nevoja veç t'u lidhte ndër pranga, vllau i vogël, Mark Shpani, djalosh kryeneç i qitun, i cili nuk u vente kurrsesi në kryq, e që kishte qenë shkaku i gjithë atij pështjellimit. (2)

Edhe për ndërmjetsinë e Skënderbeut në këtë degam, Fan Noli i pret drutë shkurt e thotë: “i shtroj malsit e Shoshit e të Shalës, të cilat mund t'a marrim me mend qe i aneksoj një herë e mirë". (3) Po t'kishte qenë ky aneksim i njimendët, arësyeja e lypë që t'u përpiqte Skënderbeu a zyrtarët e tij me banorët e atij dheut ndonjë herë mbas atij rasti, në sa shkrimtarët e asaj kohe nuk e përmendin as tërthorazi. Këtij aneksimi i kundërshton edhe lidhja e Dukagjinve dhe Shpanve me Turqtë, kundra Skënderbeut në vjetin 1461. Barleti nuk e përmend fare këtë ngatrresë, e Tivarasi e cekë për rrshit, pa diftue shkakun e saj. Thotë vetëm se, në sa Skënderbeu ishte tuj bashkue një ushtri për të kalue n'Itali, mbini një ngatrresë ndërmjet të tij e Dukagjinve e Shpanve, e u pezullue atë vjetë e shkuemja përtej detit, pse ishte frikë me krisë lufta civile. U ndërmjetsue Pal Ejllori, Kryeipeshkvi i Durrsit, njeri në shenj, që jau kalonte të gjithë n'urti, dije e virtyte. Ky me durim, urti, zell e gojtari, mbrrijti me avitë zemrat e me shpëtue dhenë prej atij farë rrezikut. (4)

Shkaku i kësaj ngatrrese del në shesh prej nji Breves (5) që Piu II i dërgonte Kryeipeshkvit të Durrsit e të Tivarit, e të gjithë Sufraganeve të tyne me datë 10 Fruer 1461. Prej saj kuptohet se Lekë Dukagjini i përkrahun prej Shpanve kishte pushtue Dejën me pabesi tuj mbytë komandantin e saj venedikas, edhe kishte kërkue ndihmën e Skënderbeut kundra Venedikut, por mbasi ky refuzoj, Lekë Dukagjini e Shpanët lidhën një aleancë me Turqtë kundra Venedikut e Skënderbeut. Papa i sipërthanun nëpër atë Breve u bante me dijtë Dukagjinve, Shpanve e antarve të tyne, që po qe se mbrenda pesëmbëdhjetë ditëve nuk do të këputshin çdo lidhni me Turk, binin në mallkim. Kështu, ku prej frike t mos t'iu çojshin peshë nënshtetësit, ku prej mënyrave të bukura që dijti me i marrë Pal Ejllori, Dukagjinët e Shpanët këputën aleancën me Turk, e kthyen prapë në lidhjen me princat shqiptarë. (6)

Prej kësaj ngjarje shihet se Shpanët ishin me të vërtetë princa indipendenta, e Skënderbeu ndreqet me ta si me Dukagjinët, përndryshe, po t'kishin qenë subjekte të tij, mirret me mend se ai mbrapshtinë e tyne nuk do t'a lente me kalue aq në terr.

Për tradhtin e Moisiut e të Hamzait nuk asht nevoja të shtrojm kuvend, ata banë poshtërsi prej ambicjonit t'i zanë kambën Skënderbeut. Të dy u banë me Turk dhe e provuan, por u doli puna e shpueme. Edhe Gjergj Stres Balsha i doli i pa besë Skënderbeut tuj i shitë Turkut fortesën e Modrizës në vjetin 1455. Për atë mbrapshti që bani, Skënderbeu i konfiskoj pronat e ia lëshoj të vllaut, Gjon Balshes. Ma tepër i mori të hollat që kishte pasë prej Turkut per shitje t'asaj fortesë dhe e gjykoj me një burg të përjetshëm. Ma vonë, me ndërmjetsi të motrës, Jellës, qe lirue prej burgut, por nuk u pranue në kurrnjë zyre as civile as ushtarake. (7)

Prej ankimeve që Barleti qet në gojë të Hamzait (8) kishte me u marrë vesh se Skënderbeu ia hoq Gjergj Stresit sundimin e Arbnit, por Tivarasi thotë se i konfiskoj pronat të cilat ia dha të vllaut, Gjonit, e se mbasi e liroj prej burgut nuk e pranoj ma në kurrnjë zyrë. Kishe me thanë se këto dëshmime nuk kundërshtohen por plotsohen njana me tjetrën. Skënderbeu i hoq Gjergj Stresit të drejtën që i kishte dhanë me qeverisë atë krahinë nën hijen e tij, sikur ia kishte pasë dhanë edhe i ati, Gjon Kastrioti, t'et të Gjergjit qyshse ai vend u nxorr prej duarve të Turkut. Mbas asaj faqe të zezë që bani, ia hoq at tagër si djalë i parë që ishte e i konfiskoj edhe pronat, të cilat ia lshoj, si u tha sipër, të vllaut, Gjonit, i cili i ndejti besnik dajës deri në ditën e mbrame të jetës së vet.

Se këta princa nuk ishin indipendenta, posë çka u shenjue kur shkruam ma sipër se si borën pamvarsinë në kohën e Gjon Kastriotit, një provë se ata ishin vërtetë subjekte të Skënderbeut, asht se këta nuk përmenden as para kësaj ngjarje në kurrnjë rast për ndonjë ndihmë ushtarake a të hollash të çueme Skënderbeut, si përmendën princat tjerë indipendenta, e pra këta morën pjesë të thuash ndër të gjitha luftat, me dajën e vet, Skënderbeun.

Posë krahinave e viseve që u shenjuen në këtë studim, historikisht nuk mund të provohet se pat Skënderbeu të tjera. Prej zhvillimit që kemi dhanë mbi këtë çeshtje, na e merr mendja se ndritë qartas se si Skënderbeu i shtoj kufijt e princnisë së Kastriotve, e se sa të drejtë kishte ai me i zotnue ato vende; prandaj asht një dhunë që i bahet Kreshnikut tonë, po iu zunë të rrëmbyeme vendet që vullnetarisht ia lshuan të zotët, a që me fuqi t'armve ia mori Turkut. Asht e pathemeltë dhe e gabueme aserta e Fan Nolit, ku thotë se: “Skënderbeu i merzitur prej princave feudalë të vegjël të cilët i kishte si gjyle në këmbë, në mos armiq e tradhëto rë, i vuri kazmën sistemit feudal dhe ata prej princërve që mundi i mediatizoj, domethanë ua hoqi të drejtën e mbretërimit dhe i aneksoj principatat e tyre nën hijen e tij, po u la, nga ana tjetër, proprietetet personale, të cilat nuk ua ngau edhe titujt ashtu si i kishin”. (9)

Biografët e vjetër të Skënderbeut dëshmojnë se ai u mundua mos me randue aleatët e vet, e i ndejt këshillit të tyne. E kur ata i morën anën a nuk e ndihmuen mbas besës që i kishin dhanë kur e zgjodhën kryetar të Lidhjes, si ndodhi në luftën me Venedik, vjetin 1448; në rrethimin e Krujes, vjetin 1450; e kur deshti me u shkue në ndihmë Maxharve vjetin 1444; bani çka mundi vetë, e pa u mëni për zhburrnimin e tyne, vijoj në marrdhanje me ta si përpara. Populli e ushtrija adhuronte mbasi, jo vetëm pse e shihte se sa bukur dijte me i ardhë gjithkujt e me shtypë anmikun, por ma fort pse dinte me zotnue jo vetëm të tjerët por edhe vedin (10). Sjellja e tij kundrejt Moisiut, Hamzait e Stresit, që i dolën të pabesë e tradhtarë; Dukagjinve e Shpanve që u rreken me i ba të zezen, e diftojnë të ndalun, të thyeshëm e zemërgjanë, e jo si thotë Gjon Muzaka, njeri që mezi priste me gjetë shkaqe se si me shtypë princat e burrat e Shqipnisë, për me naltue vedin, e me shtue rrethin e shtetit të vet.

[Leonardi]

Ne Shka Fajiset Skanderbegu?

Marin Sirdani

Perfundim

Na ka mbetë tashti të diftojmë edhe mendimin tonë per çka i ven faj Skënderbeut Biemmi. Ai thotë se Kreshniku i jonë: “nuk kishte të ngimë per lufta, kështuqi dukej se kishte ma në mëni paqen, se vetë Turqit, pa i vu mend popullit të lodhun e të mjeruem. Megjithkëta ky nuk la mbas vedit ma pak mallë e dishirë për sundim se për lumni të princnis së vet: perse shfrimi i tij nder lufta kishte për qëllim të shtypunit e anmikut të përbashkët” (11)

Në mos u gabosha as në këtë pikë nuk i do vu aq faj Kreshnikut tonë. Ai e njihte ma mirë se kushdo tjetër fuqinë e Turkut, e njihte ma së mirit edhe gjendjen jo vetëm të Shqipnisë por të gjithë botës kristjane. Turku aso kohet kishte vu përpara fise e popuj të panjohun, e shkonte gjithnjë tuj e zgja sundimin e vet n'Azi e Europë. Popujt e krishtenë të ndamë e shpesh t'anmiqsuem me shoqishojnë nuk do të muejshin me i ba ballë furisë turke për një kohë të gjatë. Këtë mjerim ia ankonte Skënderbeu Vladislavit, mbretit të Polonisë, me këto fjalë: “Po sharrojmë të gjithë mbasi secili mendon se ka le vetem për vedi.” (12)

I vetmi popull që po shkonte tuj ia ulë kryet krenisë otomane ishte populli shqyptar nën kryesi të Skënderbeut. Një paqe a një aleancë me Turk ishte e kotë me u mendue: Skënderbeu e dinte mirë se Sulltani nuk do t'i rrinte në besë kur do të shihte dobinë me e prishë, pse nuk kishte të ngimë me shfry mëninë e vet kundra krishtenimit e sidomos kundra Shqiptarve që i kishte si gjalma nëpër kambë. Paqja me të gatonte një luftë shumë ma të rreptë e ma të tmerrshme pse i lente liri me u sjellë me gjithë fuqi kundra tyne. Posë këtyne arsyeve mos me ia pra luften Turkut, ishte edhe frika e demoralizimit të popullit tuj ndie perherë ngadhni të reja të tyne, e pritësa me i kundërshtue mbasi të fillojshin me shijue paqen e qetsinë. Për shkak të paqes që kishte pasë gëzue Shqipnija e mesme ndër vjetët e mbrame të Gjon Kastriotit, n'e parë hoqi keq Skënderbeu me përtrijë shpirtin luftarak me vu për fije atë dhé (13).

Këto ishin arsyet për të cilat jo veç Skënderbeu por edhe këshilli i Lidhjes shqiptare, nuk donte as me ndie per nji pajtim apo aleance me Turkine. Qe se ç'gjegje i jepte Kreshniku yne me pëlqimin e këshillit, ambasadorit turk vjetin 1463.

“Kërkesa e juej nuk ka ndryshim prej asaj, që në fillimin e mbretnisë sime bahej nëpër Hajredinin, tu lypë prej mejet çka nuk kishte hije, çka nuk hyte në perde. Gjegja që i dhashë atëherë të vlejnë edhe për të tashmen. Çuditem veç se si Murati merr llasë prej bjerjeve si t'ishin fitime, e ka guximin me na paraqitë kondita si të kishte punë me një popull i cili t'ishte me të ramit nën zgjedhën e tij. Kjo rrjedhë a pase nuk e njeh gjendjen tonë, a pse kujton se na nuk kemi mbrrijtë me dijtë se sa keq ai i ka punët. Prandaj unë due t'i fus në vesh disa fjalë që t'ia diftojsh Zotnisë tand, jo që të vijnë si gjegje të projekteve tija të pakrypë, por për t'i ba me kuptue qëllimin që kemi, po qe se vërtetë nuk e njeh shpirtin tonë, po qe se nuk emerr me mend se ç' gjak vlon nder dejet tonë tu na pasë pri fati para.

Lufta me ju Turqt, e cila prej popujve tjerë të krishtenë asht n 'uri si një ndëshkim, e shplakë e mënisë hyjnore, prej ne Shqiptarve mbahet për hir; për nderë te mirsisë qiellore: e me at zellë që ata lusin të Bukrin e Qiellve me u largue ju sa ma larg prej viseve të tyne, na për kundra e lusim që mos të na pushojë kurrë lufta me ju mbrenda kufinit t'atmes sonë. E mos të duket çudi çka po thom, se Shqipnija nuk ka kalue një kohë aq të lume me bashkue të gjithë shekujt që ka gëzue paqen, sa vetëm ndër këto shtatë vjet lufte.

Ta dish mirë se secili nesh e ka ba flijë jetën e vet me e kalue tu luftue kundra jush, e me zi që pret me derdhë deri ma të mbramen pikë gjakut. Na nuk marrim llasë prej ngadhnimeve as nuk na lshon zemra prej bjerrjeve, lufta asht zyrja e jonë, luften e jo ngadhnimin kemi para sysh. Janë katër muaj që gjendet Murati vetë në Shqipni, të dajte Zoti e të na rritë katër vjet; po edhe që kurr mos të vite dita e së shkuemes së tij: të gjith Shqiptarët prej të parit e në të mbramin kishin me pasë të keq t'a ndienin se ai e ushtrija e tij po largohet, pse nuk kishin me pasë fatin me çue në vend dëshirën e vet.

Jo vetëm me ba paqë me ju Turqt, por edhe vetëm me e dëshirue për ne asht një delikt: i kundërshton Zotit, i kundërshton ndërgjegjes, i kundërshton nderës s'atmes, i kundërshton besës që kemi dhanë mos me jau nda luftën për së gjallit. Paqja me ju asht edhe kundra vullnetit të gjithë princave e popullit të krishtenë, të cilët na mbajnë për të vetmit mbrojtsa t'emnit të krishtenë, e na quajnë fis i zgjedhun prej Perëndisë për me i ulë kryet krenisë otomane. Prandaj ç'idhnim kishte me përftue në ta, po t'ishte se shi në një kohë që ata çuditen për qëndresën e besën tonë, të merrshin vesh se na bajmë me ju nji paqe të turpshme? Hiqe mendsh pajtimin tonë me ju, e dije se edhe të na blatojte vetë Murati me u ba tributari ijonë na nuk do të pranojshim një paqe me të. Por as mendimi se sot e mbrapa mundet me nderrue fati i luftës ne nuk na trazon fare. Përse kush nuk ka frikë deken, çka tjetër mundet me pasë frikë? Zoti mbrojtsi i të drejtve, e i të gjithë atyne që shpresojnë në të, na ka ndihmue, e ka me na ndihmue; e me shpresë të ngultë në të përfundoj se përpara ka me vajtë Turku në grykë të varrit, se Shqiptari me u ba tributar." (14)

Jo aq këto fjalë të rrepta të Skënderbeut, sa gjallnija në të shprehun, gëzimi që diftojte në fytyrë, në za e në gjest, e brohorija mandej në shenj pëlqimit që shpërthej në këshillin mbarë, banë që ambasadori mos t'i jepte ma përtej asaj çeshtje, e pa mujtë me krye gja, pritë e qitë si t'kishte qenë ambasador i një princit mik, e dhurue me dhanti të çmueshme, qe përcjellë për nderim prej disa oficerave deri në vend të sigurtë. (15)

Nuk ishte pra veç Skanderbegu që nuk donte kurrsesi paqe me Turk, por n'at mendje ishte këshilli i Lidhjes shqiptare. Edhe dy herë tjera që Turku deshi me ba paqe me të, ai nuk e pranoj me vendim të këshillit. Vjetin 1445, këshilli vendos mos me ba paqë me Turk as me kondita të njëllojta; vjetin 1452, Skenderbeu i gjegji fja1torit të dërguem prej Sulltan Mehmetit, se nuk do t'u shpresojte paqe me ta pa lshue përpara Sfetigradin e Beratin; e vjetin 1463 u vullnetuen me ba paqe me ta, por mbas pak muajve u penduen dhe e prishën. Asht e vërtetë se Skënderbeu mujti ndonjë herë me kursye ndonjë betejë, por atë e bani për mos me kalue raste të favorshme për me ndrydhë anmikun e përbashkët. S'ka dyshim se në Skënderbeun asht për t'admirue ma fort guximi që pat me i ndejtë për ballë me një grusht njerëz fuqisë otomane për ma se njëzet e katër vjet se zotsija që tregoj në mjeshtrinë e luftës, tuj dalë përherë
ngadhnyes mbi anmiqtë e vet, edhe pse me numër shumë ma të madh

Perleshje me Turqit

I çuditun Biemmi prej heroizmit e virtyteve të Kreshnikut tonë thotë:" Un nuk dij a përmendet në historinë e vjetër e moderne një kreshnik, i cili të ketë përmbledhë në vedi aq ngadhnim, aq cilsi, e në një shkallë aq të naltë ndaj shpirtit e korpit sa Skenderbeu, kaq sa mund të vihet në çeshtje, a ishte ma fort ushtar trim, a kapidan i squet, a por princ i mendshëm”.(16 fund historisë së vet "E Fan Noli i jep tuj thanë se Skënderbeu qe; " I shenjtë si Shen- Luizi, diplomat si Talleyrand, trim si Aleksandri i Math" (17)




REFERENCAT

Pjesa I

1. Thal10czu und Jireçek, Zwei Urkunden aus Nordalbanien, Archiv fur Slavische Philo10gie, VI. 21, f. 78 -99, Berlin 1899

2. Idem, ibidem.

3. Historia e Skënderbeut, Boston, 1921, k. I, f. 70.

4. Vro Zwei Urkunden

5. Laonicus Cha1cocondylas , Corpus Scriptorus Historia e Bizantinae, Bonn, 1843. L. V. f. 249.

6. Georgius Phrantza, Corpus Scriptorum Historiae Bizantinae, L .. f. k. XXXII, f. 92, Bonn, 1838.

7. Vro Zwei Urkunden

8. Historia de Vita et Gestis Scanderbegi, Epirotarum Principis, Venet 1504, L. I, f. 2.

9. Historia e Gloriosi Gesti et Vittoriose imprese, fatte contra Turchi, dal Sig. Don Giorgio Castriotto, detto Scanderbeg, Prencipe d'Epirro. Venetia, ed. 1646. k. I. f. 2.

10. Charles Hopf. Croniques Greco - Romanes, f. 274.

11. "Quali suoi figliuoli condotti alla presentia di Amorathbeg, ne fecce segno di allegrezzse; et da lui molto bene consederata 'la qualita, et dispositione di tutti: fermo gli occhi della mente, et del corpo nella grau bellezza, et singolar dispositione, con tutte le belle, et proportionate fatezze di Giorgio, ancora fanciulo d'otto anni. Et cosi fece tra se giudicio, ehe hauendo costui vita, sarebbe riuscito liberatione di non volerlo piu rimandare al padre. Ma trattenerlo nella sua Corte: e percio, 10 fece circoncidere in quella pueritia, et porgli nome Scanderbeg" Dimiter Frangu, k. I. f. 2.

12. Vro Zwei Urkunden

13. Barleti, L. I, f. 4.

14. Vro Zwei Urkunden

15. Barleti, L. I, f. 13.

16. Hopf, Muzaka, f. 295 17. Barleti, L. I, f. 3.

18. Histoire de Georges Castriot, surnoume Scanderbeg, Roy d'Albanie, Paris 1576, L. I, k. I, f. 4.

19. Dimiter Frangu, k. I, f. 2.

20. Corpus Scriptorum Historie Bizantinae, Bonn, 1843, L. VII, f. 350

21. Hopf, Muzaka, f. 274

22. Dimiter Frangu, k. I. f. 7.

23. Idem, k. I, f. 13.

24. Historia Universale del'Nrigine et Imperiv de Turchi, k. II, f. 5.

25. Biemmi, L. I. f. 26.

26. Dimiter Frangu, k.k. I, f. 7.

27. Barleti, L. I, fq. 19-20; Dimiter Frangu, k. II, f. 16: Biemmi, Istoria di Giorgio Castrioto detto Scander­Begh, Brescia, 1752, L. I, f. 31.



Pjesa II

1. Hopf, 298

2. Idem, 300, 302

3. Per me pa se sa qesharak asht pretenzjoni i Gjon Muzakut mjafton me kundrue viset e krahinat qi i xen të pricnis së Myzeqes, të cilat u a dan kështu të birve me testamend: Princ Theodorit, i len krahinat e Beratit, të Kaninës, të Myzeqes e të Skraparit; Princ Adrianit i len Tomoricen, Qparin, Devol1in e Madh me Korçë e Sovjan; Princ Kostantinit i len Devol1in e Vogël me Kostur deri në Nestram (Hop, 293 -94).

4." .... dove essendo stati invitati i Principi, ed i Signori riguardevoli dell Albania, tutti mostraronsi pronti in ororare gli sposi non solo coll' intervento delle persone loro, ma ancora con dei sontuosi regali". Biemmi, L. Il. L 84.

5. Kalisti III në Rinaldin. Annales Ecc1esiasticae, Anno 1457, Nr. 24" .... vero athleta et propugnator nominis Christiani."

6. Biemmi, L. Il, L 93.

7. Idem, L.Il., L 94 8. Biemmi, L.Il, L94

9. "Nemo enim tantum ignarus rerum qui non 'Summis laudibus ad coelum te extollat, et de tua nobilitate tamquam de vero Athleta et propugnatore nominis christiani non loquatur". Rinaldi, Ann. Ecc1.ann. 1457, nr. 20-21; Duponcet, preface.

10. " .... quae constantiae et operibus pro fide susceptis deberi eognoseimus. " Rinalldi, vol. XIX, f. 56.

l1. " ... eome il solo riparo e sostegno eh'era rimasto al nome Cristiano, e ehe egli solo meritave d'essere posto alla testa de' Croeesegnati " Biemmi, L. V. f. 379.

12. "Furono le qualita dell' animo, et del eorpo di questo Preneipe tan to bene qualitieate, et moderate, ehe quasi non hebbero pari as suo tempo. Fu questo principalmente buonissimo Cristiano, devoto, sobrio, et easto, amieissimo delle viirtu, et nimieissimo de vitij, Fu parimente vigilantissimo, ne mai si trovo ehe stesse in otio, fu osservatore delle leggi Christiane, et mo1to eonservatore de i luoghi pij e di tutti i Cristiani Religiosi, fu sopra modo pieno di earita, verso tutti i Christiani, peroehe edifieo molti monasterij, et luoghi pij di huomini, et di vergini, quelli dotando di buonissime entrare". Frangu, kap. XL, f. 216.

13. Biemmi, L. V. f. 317, 320.

14. "In rebus agendis soeiam eonsiliorum a Seanderbego adhibitam" Barleti, L. VIII, f. 238.

15. Annali di Rausa, f. 86

16. L. V. f. 346



Pjesa III

1. Hopf. f. 299 - 300.

2. Vro ket Perkohshme, v. 1935, n. XI, f. 550.

3. Hopf, f. 298, 301.

4. "Principe d'una parte dell' Albania superiore". L. I, f. 4.

5. "Il Sig. D. Giovani Castriotto fu quel1o, che signoreggio quella parte dell' Albania, la qua1e si chiama ancora al giorno d'oggi Emathia et Vumenestia. K. I, f.1.

6. Laoniku, L. V. f. 248

7. Vro Zwei Urkunden aus Nordalbanien. 33.

8. Biemmi, L. I, f. 30

9. Annali di Rausa, f. 86

10. "Questo Giouanni fu huomo forte, magnanimo, et nell'arte militia mo1to pratico et esercitato. "Frangu k. I, f. 1.

11. " ... uomo forte, prudente, e che certamente degno era d'un tanto Figliuolo". Biemmi L. I, f. 4.

12. Vro Zwei Urkunden

13. Barleti. L.Il, f. 31. - Biemmi, L. I, f. 24.

14. Biemmi, L. I, f. 39



Pjesa IV

1. Biemmi, L. II, f. 86.

2. Kështu ndër fjalë tjera u thojte Moisiu pesëmbëdhetë besnikve të vet para se me ba at poshtërsi: "Quest oeeasione, la quale di sieuro mi eolloea sopra il trono dell"Albania, io ho destinato di non lasc1ar1a seappare: e voi altri, se vi piaee di esser a parte di questa mia risoluzione, sarete a1tresi parteeipi del mio innalzamento: eioe diverrete Principi dell" Albania, oeeupando quel grad o di potesta, di do mini o in eui al presente vedete i Dueagini, i Topj, gli Spani, e gli altri Principi, e Signori di questa Provineia. "Biemmi, L. V. f. 325.

3. " ... Et eosi ti dieo, et vogli o eonsentire, ehe tu posseda liberamente 10 stato, ehe per heredita ti aspetta, eon questo patto pero ehe tu mi restituisea quella parte dell' Albania ehe abbiamo aequistata da altri, ehe da tua Padre ... " Kësaj letre Skanderbegu i përgjigjej: "oo.A quell0 ehe mi diei eh'io ti ritorni quella parte in dell'Albania, ehe hai aequistata da altri ehe da mia padre; ti dieo: ehe essendo quella parte ehe tu diei de Christiani, aneora ehe non fusse del Padre mio, essendo io aneora Preneipe Christiano, piu di ragione si eonuiene a me, ehe a te: pereioehe e piu leeito, et ragioneuole ehe un Christiano posseda quello ehe fu di Chris tani (Maneandoei i proprij loro Signori) ehe non tu, il quale sei di eontraria, et diversa fede, e tanto maggiormente a me toeea di ragione, hauendola eon l'arma in mana aequistata giustamente" Frangu, k. VI, f. 33 - 37.

4. Biemmi, L. II, f. 88

5. Biemmi, L. II, f. 89.

6. "oo. Il quale essendo morto eosi senza figliulo, et heredi , perueniua 10 stato a Seanderbeg, dopoi pero la morte della madre del detto Zaeharia, ehiamata Bessa, in virtu di eerti Capitoli gia tra loro stabiliti". E në manifesten që shpalli Skanderbegu në rast të luftës thojte:" .. .in virtu della Capitolazione fatta tra me, et esso, et suo padre, nei quali si eonteneua ehe morendo esso Leeh "Zaeharia senza heredi, ehe' I detto stato hauesse da sueeeder nella mia persona, et de miei sueeesori". Frangu, k. X, f. 52, 54.

7. Il Conte Urana ehe'era fratello di Bosa tolse l'impegno presso Seanderbegh di persuadere ia sorela ehe faeesse a lui un'intera autentiea eessione di tutta la sua Signoria: ed in fatti avea ridotto l'affare a perfezione, superate le opposizioni deg1i Seutarini ehe adoperavansi a tutto potere in favore de' Veneziani, ensieehe non maneave a1tro senoehe Seanderbegh spedisse la sua gente a prender il posseso di Dagno. BiemIDi, L. II, f. 103.

8. Biemmi, L. II, f. 105.

9. Biemmi, L. II, f. 106. - Mënyra se si Venediku ia rrëmbeu Ulqinin Kont Shtjefnit asht e përshkueme prej Francesco Verdizotti, tom. I, lib. 23, f. 498, in Venezia ann. 1698.



10. S. Romanin, Storia Doeumetata di Venezia, vëll IV, f. 243 - 244. Frangu (k. XI, f. 65) e Anonimi (f. 265) thonë se pak kohë mbassi u muer në dorzim Skanderbegu ket vend ia kthej bujarisht Republikës. ll. Volaterano, L. VIII, f. 188.

12. ,,, Cioe ehe il Signor Seanderbeg ritornasse alIa Serenissima Signoria tutto quello ehe gli haueua tolto, et all'ineontro lui hebbe una buona parte del distretto di Seuttari, eomineiando dalla ripa del Drin verso Seuttari, infino ad un luogo ehiamato Busgiarpeni, la qual parte inuero era molto piu utile per Scanderbeg che la citta, et il distretto di Dagno". Frangu, k. XI, f. 65.

13. Kështu Biemmi, L. II, f. 143, i cili i ep fund këtij kallximi historik me këto fjalë:" Questo fu l'esito della guerra che avvenne tra Scanderbegh, et i Veneziani, in cui certamente l'acquistata vittoria di mo1to accrebe la riputazione alIa sua spada dichiarata invincibile non solo contm il turco, ma ancora -contra qualunque altro Potentato"

14. Biemmi, L. III, f. 224 - 225. " Teodora Corona ch'erane Signore non avendo alcuno cui il sangue dasse il diritto di succedere alIa sua Signoria, avea in testamento nominato Scanderbegh suo erede, come quegli che aveane piu merito so pra gli altri Principi Albanesi, ed ancora qualche ragione per cio, che avea operato alIa salute universale dell'Albania contra gli atachi del nemico comune. Quindi essendo vicino a morire mando a chiamarlo per dargli il possesso della Citta: ed egli vi spedi Paolo Manesio con ottocento soldati".

15. Biemmi, L. IV, f. 299.

16. Biemmi, L. VII, f. 196

17. Tuj perqasë Barletin, L. II, f. 34; e L. XIII, f. 304; Hopf. 299; Laonikun, L. V, f. 248; Biemmin, L. I, f. 30, kjo princni pershijte Kaninen, Himaren, Mokinen, Çermeniken e Shpatin.

18. Biemmi, L. V, f. 347 -348.

19. Barleti L. II, f. 34.

20. Historia e Skënderbeut; Boston, Shtypëshkronja "Dj elli", k. III, f. 213

21. Vro Pisko, Skanderbeg, f. 160.



Pjesa V dhe Permbajtja

1. Vro Rinaldin, ann. 1452, n. 15; ann. 1460, n. 104; - Biemmin, L.I1, f. 122; L. IV, f. 298 -299; L. VI. f. 394 - 395.

2. Biemmi, L. V, f. 331

3. Fan Noli, v. e ç., kIll, f. 213

4. Biemmi, L. VI, f. 394 -365

5. Rinald, ann. 1460, n. 104

6. Biemmi, L. IV, f. 299



7. I suoi beni furono donati al suo fratello Giovani: Moise riebbe eio ehe la di lui eontumaeia non avea voluto rilaseiare; Seanderbegh appropriossi i danari del tradimento ... e riposto in liberta: trattato pero sempre per un fellone, per un traditore, ed esc1uso da ogni sorta di impiego. Il suo fratelle Giovanni seguito fedelmente, e eostantemente l'armi del zio" Biemmi, L. V, f. 347 -349.

8. Barleti, L. IX, f. 253.

9. Fan Noli, v. e. ç., k. f. 210

10. Biemmi, L: V, f. 344, 346

11. Biemmi, L. VI, fq. 488

12. "Perrimus jam omnes dum quisque si bi se natum existimat" .

13. Biemmi, L. I, f. 41 -42.

14. Biemmi, L. IV, f. 274 -277.

15. Biemmi, L. IV, f. 277

16. Biemmi, L. VI, f. 481

17. Fan Noli, v. e ç .. k IV, f. 286

[Leonardi]

Në 600-vjetorin e lindjes së Heroit Kombëtar

Përmendorja e Skënderbeut në metropolet kryesore

Astrit Leka

Ne shqiptaret, ndoshta më tepër se të tjerët, kemi
nevojë të promovojmë vlerat tona më të mira, sidomos në kushtet aktuale, ku duhet thënë se imazhi ynë kombëtar, për arsye të ndryshme, disi ka rënë. Kemi menduar dhe, madje jemi duke e provuar, se një nga rrugët që duhet ndjekur për të përmirësuar në njëfarë mase imazhin e cenuar është angazhimi për ngritjen e përmendoreve për njerëzit tanë të mëdhenj, atdhetarë, dijetarë, klerikë të shquar etj. Gjatë punës 15-vjeçare në drejtimin e shoqatës ndërkombëtare për solidaritet dhe zhvillim të vendeve të lindjes, “Solidest”, me seli në Gjenevë, më është dashur të mësoj shumë dhe të veproj në shumë vende të botës, ku kam dërguar zërin e kombit tim dhe kam ndihmuar për ngritjen e dinjitetit të bashkëkombësve të mi pranë autoriteteve shtetërore.
Në fillim vendosëm bustin e Skënderbeut në Gjenevë
Pas përgatitjes së një projekti për ngritjen e bustit të Skënderbeut në Gjenevë, bust bronzi që e kisha paguar në vitin 1991 në Tiranë, mora iniciativën, duke iu drejtuar për këtë fillimisht autoriteteve zvicerane, deri sa më në fund ia arrita qëllimit, duke siguruar miratimin e këtij projekti pas gjashtë vitesh. Kështu, busti i Skënderbeut u përurua në Gjenevë më 1 nëntor 1997. Më tej vijuam me projektet për ta ngritur atë edhe në metropole të tjera, ku sytë e shqiptarëve e kërkojnë e krenohen me bustin e Skënderbeut...
Përmendorja e Skënderbeut në Londër
Starti i përpjekjeve për ta vendosur Skënderbeun në Londër filloi pikërisht nga një njohje e hershme me ish-bashkëpunëtorët e mi britanikë, që operuan në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë Botërore. Bashkëpunimin e dikurshëm me ta në vitet e luftës partizane u mundova ta vija në shërbim të këtij misioni të ri. Ishte njohja që zë fill qysh para 60 vjetësh, pikërisht aty nga fundi i verës së vitit 1943, ku Enver Hoxha, atëherë komisar i Shtabit të Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare, ish-profesori im në Liceun Francez të Korçës më ngarkoi të zëvendësoja Koço Tashkon pranë misionit anglez të parashutuar në vendin tonë, që drejtohej nga majori Neel, si edhe me një mision tjetër që shoqërova për te Baba Faja Martaneshi dhe Haxhi Lleshi në Dibër. Ditët e mira të miqësisë me mysafirët britanikë të asaj periudhe të zjarrtë u përpoqa për t’i riaktivizuar me aq sa të mundesha dhe për të thënë të vërtetën, më shërbyen jo pak në përpjekjen për të sensibilizuar opinionet zyrtare e kulturore në Britani, për projektin e një busti të Heroit tonë Kombëtar aty. Një motiv tjetër për t’u mbështetur në këtë nismë të rëndësishme ishte qëndrimi shumë i mirë i kryeministrit, Toni Bler, për mbrojtjen e shqiptarëve të Kosovës. Vendosa t’i shkruaj një letër personale dhe shfrytëzova të gjitha njohjet për të garantuar mbërritjen e saj në dorë të kreut të Anglisë, aq i dashur për shqiptarët kudo që janë. Njohja dhe bashkëpunimi ushtarak i dikurshëm me misionarët britanikë dhe mbrojtja që u bëmë sidomos atyre në malet e Shqipërisë në kohën e luftës së përbashkët, më dha dorë në këtë komunikim të drejtpërdrejtë me kryeministrin britanik. Letrën e kisha përgatitur në kohën kur pati një lëkundje të madhe nga disa shtete evropiane, lidhur me vazhdimin e luftës së NATO-s në Kosovë, deri në mundjen e Jugosllavisë. Në atë kohë, kaq me rëndësi për fatin e Kosovës, kryeministri Toni Bler, i mbështetur nga mbretëresha Elisabet, dha mendimin që krahas bombardimeve të fillonte edhe lufta në terren. Ky vendim i tyre më preku, prandaj e ndjeva të nevojshme t’i çoja edhe një mesazh falënderimi dhe mbështetje kryeministrit britanik, në cilësinë time si veteran i thjeshtë i Luftës II Botërore, një vullnetar për çlirimin e Evropës nga bisha nazifashiste. Sigurisht, në kurajën për të bërë këtë letër krejt personale më motivonte fakti se kështu vazhdoja luftën për të drejtat e njeriut në botë, me gjithë moshën time të thyer. U prezantova me emrin tim të vërtetë dhe si veteran i Luftës së Dytë Botërore e falënderova atë dhe mbretëreshën, që kur Evropa po lëkundej dhe kishte mendime të ndërpritej lufta e Kosovës, ata mbajtën qëndrimin fisnik, duke e çuar atë deri në fund. Me atë rast i kërkova mbështetjen e projektit tonë për ngritjen e përmendores së Skënderbeut në Londër.¨Letra e 10 qershorit 1999 i ra në dorë kryeministrit, Toni Bler, sipas premtimit që më kishin dhënë. Ministria e Jashtme e Britanisë së Madhe më njoftoi pranimin e dhuratës sime, bustin në bronz të Skënderbeut nga ana e kryeministrit britanik, dhe falënderimin që më bënte personalisht me këtë rast. Më njoftuan ndërkaq për formalitetet që duheshin bërë pranë Bashkisë së Londrës për caktimin e vendit të ngritjes së bustit të Skënderbeut etj. Deri më sot janë bërë disa takime në Londër në rang ambasadorësh, duke filluar nga ish-oficeri britanik, Reginald Hibert, i misioneve angleze të parashutuara në Shqipëri, të cilin e kisha pasur edhe mik në shtëpinë time në Gjenevë, me ambasadorë të tjerë, si edhe me shqiptarë nga bashkësia e tyre e Londrës, ku krijuam degën e shoqatës sonë “Solidest”. Shkëmbyem disa letra me Ministrinë e Jashtme britanike si edhe me ambasadën tonë në Londër, e cila ngulte këmbë pa të drejtë, që unë të kërkoja ngritjen e statujës me kalë të Skënderbeut në Londër, kërkesë kjo që nuk më është dukur kurrë e drejtë, sepse në çdo kërkesë duhej ruajtur masa. Skënderbeu, ky simbol bashkimi na përkiste të gjithëve.
Më vonë edhe vetë presidenti Moisiu e vazhdoi interesimin që tregoi dikur si drejtues i kryesisë së Organizatës së Bashkuar të Veteranëve. Kësisoj, kur shkoi në Londër si president, u azhurnua për ecurinë e projektit të ngritjes së bustit të Skënderbeut në kryeqytetin britanik. Unë mendoj se rruga për ngritjen e një përmendoreje të Skënderbeut është e çelur tashmë prej disa vitesh. Mjafton të ndiqet çështja pranë organeve bashkiake që ai, nga një ëndërr e paarritshme, të bëhet realitet. Realizimi i projektit të Skënderbeut në Londër po merr kohën e vet, veçse shqiptarët, si ata që jetojnë e punojnë në Londër e të tjerë, e sidomos miqtë tanë britanikë, duhet të jenë më të këmbëngulshëm për ta bërë projektin e nisur, mundësisht sa kohë që të jetë në krye të qeverisë britanike kryeministri Toni Bler, mbështetjen e të cilit e kemi siguruar zyrtarisht. Unë mendoj se vetëm bashkimi i shqiptarëve me miqtë britanikë, prej të cilëve është rasti të falënderojmë kujtimin e ambasadorit, Reginal Hibert, dhe kryetarit të Shoqatës së Juristëve Britaniko-Shqiptar, mund të bëjë të mundur vendosjen e Skënderbeut në një park të Londrës.
Projekti i statujës së Skënderbeut në Paris
Projekti i statujës së Skënderbeut në Paris, i ndërmarrë nga “Solidest”-i që në vitin 1996, ka parasysh variantin e heroit tonë kombëtar mbi kalë. Kemi marrë kontaktet e para me deputetë të Asamblesë Kombëtare Franceze, prej të cilëve dallojmë zotin Renaud Muselier, Sekretar Shteti i Punëve të Jashtme të Francës, i cili ka qenë gjithë kohën i lidhur me botën shqiptare dhe na ka mbështetur në nismën tonë, duke kontribuar konkretisht për realizimin e tij. Fillimisht projektin e kemi adresuar për ta miratuar tek kryetari i Bashkisë së Parisit, ndërkohë që jemi mbështetur energjikisht nga zoti Skënder Zogu, i cili e ka pasur dhe vazhdon ta ketë për zemër këtë projekt. Zoti Muselier, në një nga letrat e fundit që më ka dërguar, më shkruan për
takimin që ka pasur me presidentin Shirak, të cilit i ka folur konkretisht për këtë dhe ka kërkuar ndihmën e tij rreth realizimit të këtij projekti. Sot, në vitin 2006, mund të themi se realizimi i këtij projekti të madh ka përparuar shumë dhe duket se po i afrohet fundit. Në këtë aspekt kemi kërkuar edhe angazhimin e qeverisë shqiptare, nëpërmjet vendosjes së një komunikimi me kreun e ekzekutivit shqiptar, Berisha, dhe ministrave përkatës, për të shpejtuar konkretizimin e projektit, duke ndihmuar financiarisht për derdhjen në Tiranë të statujës së Skënderbeut, duke plotësuar të gjitha kërkesat e komisionit përkatës të bashkisë dhe nga ana e cilësisë t’i përgjigjet standardit të Parisit, qytetit të dritës dhe bukurive të rralla. Kështu, projekti ynë, përveç karakterit të tij ndërkombëtar që pati në nisjen e tij në vitin 1996, pas 10 vjetësh mund të marrë edhe karakter shtetëror. Ne si “Solidest” e falënderojmë paraprakisht qeverinë e sotme të Shqipërisë, e cila me dhurimin eventual të statujës me kalë të Skënderbeut do të përshpejtonte shumë ngritjen e monumentit dhe do të shkurtonte fazën e mbledhjes së fondeve për realizimin e veprës artistike. Pak a shumë kështu ndodh edhe me përpjekjet për ngritjen e bustit të Skënderbeut në Strasburg, kryeqyteti i Evropës, që nga viti 1995, para pranimit të Shqipërisë në Parlamentin Evropian, ku autoritetet zyrtare presim të na japin OK përfundimtar.
Busti i Skënderbeut në Spanjë
Për këtë vitet e fundit kemi marrë kontakte direkte me personalitete spanjolle dhe katalane me komunitetin shqiptar në Barcelonë, Madrid etj., dhe aktualisht jemi duke iniciuar bashkarisht ngritjen e kësaj vepre, diku, në një qytet të rëndësishëm të Spanjës, të bazuar në lidhjet historike të spanjollëve, e sidomos katalanëve me shqiptarët. Këtu kemi kujtuar edhe se, në historinë e Katalonjës përmendet Skënderbeu i lidhur me mbretin Alfons në vitin 1453. Në Barcelonë kemi ngritur degën e shoqatës “Solidest”, e cila ndjek çështjen e realizimit të projektit në Barcelonë e në pamundësi të tij, atë të statujës së Nënë Terezës aty.
Statuja e Skënderbeut në Melburn të Australisë
Prej vitesh jemi në kontakt të vazhdueshëm me përfaqësues të bashkësisë shqiptare në qytete të ndryshme të Australisë dhe kemi gjetur bashkëpunimin e tyre në realizimin e ngritjes së bustit të Skënderbeut në Melburn. Na kanë ndihmuar sidomos për këtë zoti Cezar Jakupi, kryetari i një shoqate të rëndësishme të Australisë dhe zoti Rauf Soulio, konsull nderi i Shqipërisë në Australi. Projekti ka gjetur mbështetjen e delegacionit të veteranëve të luftës të Australisë, që mori pjesë në Asamblenë e Përgjithshme të Federatës Botërore të Veteranëve, që u bë në Johannesburg në vitin 2003.
Busti i Skënderbeut
në Buenos Aires
Kemi kërkuar që edhe në Buenos Aires të ketë një shesh me emrin e Skënderbeut dhe na është premtuar nga pala vendase, që me reciprocitet emërimin e një prej rrugëve të Tiranës “San Martin”, hero i pavarësisë argjentinase, kjo çështje është e mbyllur. Tirana ka emëruar tashmë një nga sheshet e veta në afërsi të Kopshtit Botanik me emrin e heroit të pavarësisë së Argjentinës, “San Martin”, tani “topi” mbetet në palën tjetër.
Statuja e Skënderbeut me kalë në Nju Jork
Kemi filluar përpjekjet qysh në vitin 2002 për realizimin e projektit të mësipërm në Bronks të Nju Jorkut, ku ka shumë shqiptarë, për të cilin tashmë kemi krijuar atje edhe një komision popullor që ka për mision menaxhimin e realizimit të këtij projekti. Çështja ka mbetur e hapur, por jemi optimistë, aq më tepër sot, kur kongresi amerikan e ka thënë fjalën e vet të mirë për Skënderbeun.
Statuja e Skënderbeut në Kanada
Pas kontakteve me shqiptarë të Kanadasë, në Montreal, Otava, Uindsor, kemi dalë në përfundimin se shqiptarët e Kanadasë e kanë mundësinë ta ngrenë statujën e Skënderbeut në Toronto, madje të shoqëruar me kolokiume shkencore serioze. Në kontaktet që kam pasur me ambasadën kanadeze në Zvicër, pasi u tregova se Gjergj Kastrioti, Heroi Kombëtar i shqiptarëve është vlerësuar nga heroi i Kanadasë, Xhejms Uolf, si një nga gjeneralët më të zotë në komandimin e një ushtrie të vogël mbrojtëse, ata pranuan që Kanadaja do ta vendoste bustin e Skënderbeun, nëse do të vinte një propozim nga bashkësia shqiptare në Kanada. Në këtë mënyrë pra, sfida ka mbetur te bashkësia.
Skënderbeu në Madagaskar
Në dy takime që kam pasur me Presidentin e Madagaskarit, ai e kuptoi drejt qëllimin e shoqatës sonë për t’i bërë të njohur popullit malgash figura të ndritura të botës shqiptare, si një shkëmbim kulturor midis popujve, edhe pse të largët gjeografikisht
Skënderbeu në Berlin
“Solidest”-i, më 7 prill 1998, nga Gjeneva i është drejtuar zyrtarisht kryetarit të Bashkisë së Berlinit me një projekt të rregullt e të argumentuar shkencërisht, për të nderuar dhe figurën e Skënderbeut dhe sinjalet e deri tanishme janë shumë pozitive.
Busti i Skënderbeut në Pragë
Vazhdon puna për të përforcuar lidhjet tona me autoritetet çeke për ngritjen e bustit te Skënderbeut në pyllin e parkut “Petshin” të Pragës. Këtë radhë shpresojmë që në mbledhjen e veteranëve të luftës të Evropës, që është caktuar të mbahet në Pragë në maj të vitit 2006, veteranët çekë, por dhe evropianë do të na ndihmojnë pranë organeve bashkiake të Pragës për lejen e vendosjes së bustit të Skënderbeut në vendin e nderuar.
Konkluzion:
Ne i përmbahemi bindjes, se të gjithë shqiptarët kudo që jetojnë kanë për detyrë t’i zbulojnë personalitetet e mëdha e të shquara me origjinë shqiptare, njerëzit që kanë dhënë kontributin e tyre të çmuar për zhvillimin e njerëzimit, për t’u bërë atyre nderimet që u takojnë, sepse kështu nderojmë vendin tonë, i cili ka kaq shumë nevojë, sidomos tani në rrjedhën e proceseve integruese, ku ne kemi me se të prezantohemi për nga vlerat dhe identiteti ynë kombëtar.

Panorama

[Leonardi]

Zbulimi
Kush i dërgoi në Vjenë armët e Skënderbeut?

Admirina Peçi - Milosao

Prej shekujsh “flenë” dhe “zgjohen” në muzeun historik të arteve në Vjenë. Janë dy
shpatat dhe përkrenarja e Skënderbeut. Një aureolë misteri mbështjell rrugën e tyre nga heroi, në kështjella dukësh, deri te ky stacion i fundit në kryeqytetin austriak.
Ende shumë kuriozë nuk e dinë se si kanë mbërritur këto relike të rralla deri në Vjenë. Udhëtimi i tyre është një odise e gjatë.
Lexojmë një dëshmi. Në të vërtetë është një artikull i gjatë e me plot të dhëna historike, mbresëlënës, i shkruar para Luftës së Dytë Botërore.
Autori është Leo Alexander Freundlich, shkrimtar dhe gazetar austriak. Mendohet se e ka shkruar këtë artikull në vitin 1937. Atë vit në muzeun e Vjenës u organizua një ekspozitë ku reliket e heroit kombëtar shqiptar Skënderbeut, ishin ekspozuar të ndara nga njëra tjetra. Freundlich, jo rastësisht hulumtonte rreth tyre. Me Shqipërinë kishte lidhje të forta shpirtërore. Në vitet e Luftës së Parë Botërore ai ndodhej në Shqipëri me forcat austro-hungareze. Prej atëherë vendosi lidhje të përhershme me këtë vend. Në vitet e mbretërimit të Ahmet Zogut, ishte konsull nderi i Shqipërisë në Vjenë. Shumë vite më pas bëri të pamundurën të mos i shkëpuste marrëdhëniet me këtë vend. Por pas luftës në Shqipëri, me vendosjen e sistemit diktatorial, lidhjet e tij me Shqipërinë u panë të dyshimta. Në një letër dërguar Koçi Xoxes, pak kohë para se ky i fundit të përballej me dënimin e ashpër nga vetë Enver Hoxha, Leo Alexender Freundlich shkruante se dëshironte të ishte sërish konsull nderi i Shqipërisë në Vjenë. Pas kësaj letre, Freundlich u konsiderua si një spiun. Nuk mund të ishte konsull nderi i një vendi si Shqipëria, në rrethanat e ashpra të viteve të diktaturës.
Në Arkivin Qendror të Shtetit, në fondin me numër 18, ku ruhen shumë dokumente për Skënderbeun, gjejmë këtë artikull të gjatë ku dëshmon drejtori i asaj kohe në muzeun e Vjenës, Dr. August J.Gross. Në formën e një reportazhi ku një vend të madh zë dëshmia gojore dhe citimet e dokumenteve historike, artikulli me titull “Objektet e shenjat të heroit kombëtar shqiptar” është një dëshmi e rëndësishme. Sjell në kohë panoramën reale të asaj çka thuhej e konsiderohej për këto relike të rralla, vlerën e madhe të tyre për muzeun, dëshminë gojore të një personaliteti të para 70 viteve, vendin ku ruheshin dhe ekspozoheshin e plot detaje kurioze për të shkuarën e tyre.
Po e botojmë të plotë këtë artikull prej 7 faqesh, pasi jemi konsultuar për mjaft të dhëna edhe me historianin e njohur, Kristo Frashëri. Pas botimit të librit të tij “Skënderbeu jeta dhe vepra”, Frashëri na citon një pasazh të gjatë ku analizohet ky udhëtim i relikeve të Skënderbeut. Në krah të artikullit të Leo Alexander Freundlich, numrin e ardhshëm do të botojmë edhe këtë pasazh të shkruar nga Kristo Frashëri.

[Leonardi]

Zbulimi Kush i dërgoi në Vjenë armët e Skënderbeut?

Leo Alexander Freundlich - Milosao

Udhëtimi misterioz zbuluar përmes letërkëmbimeve të arqidukës së Tirolit Ferdinandi II, dukës së Urbinos Mario Sforza dhe dukës Von Arescot në vitet 1578, 1579 dhe 1588. Na i sjell këto dëshmi një mik i Shqipërisë në vitet ’30, Leo Alexander Freundlich

Një artikull i vitit 1937 shkruar nga Leo Alexander Freundlich zbulon detajet e udhëtimit të relikeve të shenjta. Dorë më dorë nëpër kështjella dukësh. Mbërritën në Vjenë në vitin 1806. Kush i posedonte? Kush i shiti dhe i bleu? Si përfunduan në muzeun e Vjenës, më i madhi në botë në llojin e tij?
Shfletojmë këtë dëshmi, marrë nga fondi i Skënderbeut në Arkivin e Shtetit.


Sa herë ndodh që të hyj në ndërtesën madhështore të muzeut të arteve historike të
Vjenës tërhequr nga një fuqi magjike e sallave të mëdha, të cilat janë mbushur me armë e vegla luftarake historike, futesh në një sallë të skajshme në katin e parë ku gjenden shumë objekte të çmuara, ndër të cilat, dy sende që të tërheqin vëmendjen nga veçantësia: një elm (përkrenare) i bukur punuar me një mjeshtëri të sojme dhe rrezaton fuqi të pashoqe. Objekti tjetër është një shpatë e madhe përgatitur për dorën e një gjigandi. Figurat e këtyre dy objekteve të papagueshme për këdo që i sheh për herë të parë, lënë në shpirt një vragë të pazhdukshme. Çdo vizitues e ndjen se ky elm zbukuron e madhështon vetëm kryet e një heroi. Ai nuk ka visir si elmet e asaj kohe, për luftime të afërme. Mbajtësi i tij nuk dëshironte vetëm ta shihte trimërisht armikun në sy, por edhe t’i tregonte atij fytyrën e vet, duke qenë i sigurt se fytyra e tij heroike, sytë e shkëlqyeshëm, i shkaktonin tmerr armikut të tij.
Kush mundet ta mbajë këtë shpatë? Kush është i zoti dhe i fuqishëm ta vërtisë këtë armë kundër armikut të tij?
Vetëm një hero i pajisur me fuqitë e një gjigandi e me një krah, që të jetë vetë prej çeliku.
Këto janë armët e Skënderbeut, të heroit kombëtar shqiptar.
Këto armë nuk kanë vetëm vlera historike. Kanë një vlerë shumë më të madhe. Të gjithë katalogët dhe veprat përkatëse, dëshmojnë se armët e Skënderbeut botërisht janë të parat dhe më të rëndësishmet, sidomos emli, më i çmueshmi i gjithë objekteve që përmban muzeu historik i Vjenës.
Drejtori i muzeut më tha: “Ne posedojmë në muzeun tonë objekte me vlerë të lartë dhe një pjesë e madhe janë objekte artistike. Por për çdo objekt artistik historik gjendet dhe një i dytë apo i tretë i ngjashëm. Elmi i Skënderbeut është një, ‘Unikum’.”
Prej kohësh më shtynte dëshira që të hetoja mbi këto objekte, për rrugën se si kanë ardhur në posedimin e muzeut artistik-historik të Vjenës këto armë të Skënderbeut. Pas disa bisedash me rojtarin e objekteve të çmueshme dhe me drejtorin e mbledhjeve të muzeut, Dr. August J.Gross jam përpjekur të hetoj këtë gjë.
Prej këtyre të dyve gjeta një burrë, i cili kishte po atë ndjenjë për objektet e shenjta e të adhurueshme prej gati gjithë popullit shqiptar. Dhe ai ishte mjaft krenar për posedimin e këtyre armëve.
Megjithëse nuk e kam zakon t’i zbukuroj artikujt me thëniet e botës, sërish dëshiroj që këtu, më poshtë të flasë vetë kallëzuesi.
Çfarë thotë ruajtësi i
objekteve të vlefshme
Mbërrij në dhomën e drejtor Dr.Gross, pasi kaloj nëpër salla të mëdha ku gjenden armë e pajisje lufte kalorësish. Ato në të vërtetë formojnë një muze të veçantë. Piktura të vjetra zbukurojnë muret. Buste antike prej mermeri qëndrojnë nëpër bazamente, e raftet e librave janë mbushur me volume të vjetra.
Ne folëm mbi armët e Georg Kastriotit dhe unë pyeta se si kanë ardhur këto në posedimin e muzeut të Vjenës.
Dhe dr. Gross u përgjigj:
“Për të marrë vesh si dhe kur u prunë këto objekte në muzeun e artit historik të Vjenës, më i rëndësishmi dhe më famozi në botë (atij i afrohet vetëm muzeu i Madridit), dëshiroj t’ju rrëfej fillimisht se si është formuar muzeu i armëve.
Arqiduka e Tirolit, Ferdinandi (1529-1595) i biri i perandorit austriak, Ferdinantit I (1527-1576) ishte i mbarsur me një kultur humaniste. Në kohën kur qeveriste në Bokemis në (1544-1566) në Pragë merrej me arte, mblidhte objekte me vlerë artistike dhe historike. Pas vdekjes së Ferdinandit I, i biri trashëgoi vendet e Tirolit bashkë me gjysmat e objekteve, që ruheshin në kabinetin e armëve perandorake në Vjenë. Në vitin 1567 shkoi në kryeqytetin e Tirolit, Innsbruck, ku mori kështjellën Ambras, të cilën e ringriti sipas shijes së tij. Ajo u kthye në rezidencë për të. Jetonte i lumtur bashkë me të shoqen, Filippine Velsei. Aty nisi të merrej me mbledhjen e objekteve artistike me vlerë që ngjallnin kureshti.
Këshilltar i palodhshëm dhe sakrifikues për këto objekte ishte sekretari i tij privat, Jacob Schrenekh von Notsing, i cili vinte nga fis aristokrat nga Bovaria. Objektet që ai mblidhte me më shumë pasion, veshjet e hekurta luftarake dhe armët e princave të famshëm, të heronjve dhe të prijësve të ushtrive, të cilët i ruante në kështjellën e tij Ambras, në një sallë të ndërtuar apostafat për këto sende të çmuara dhe i quante “shoqëria e tij e ndershme”.
Ky punim e mundim mbledhjeje në vitin 1570 duhet të jetë bërë në këtë mënyrë:
Arqiduka me ndihmën e sekretarit privat Sohrenokli i shkroi nga një letër çdo heroi, kalorësi, trashëgimtarëve të tyre, që ti dërgonin arqidukës veshjet luftarake, armë, pajisje lufte, piktura e biografi, sepse arqiduka donte t’i ekspozonte në sallën e tij si kujtim të përhershëm, që t’i bënte këta heronj të pavdekshëm.
Arqiduka kishte një shtab agjentësh, të cilët i dërgonte në vende të huaja dhe hynte në korrespodencë të pandërprerë me ta, që të merrej vesh për çështjen e çmimit të objekteve. Në këtë mënyrë, arqiduka arriti të grumbullojë shpejt një numër të madh pajisjesh lufte dhe armë heroike në kështjellën Amras.
Në një moment kjo kështjellë ishte mbushur plot me armë e objekte historike me vlera të mëdha. Pa humbur kohë në vitin 1583, 1593, 1596 sekretari privat i arqidukës Sohrenokli filloi të përpilojë një inventar, të cilin e shkroi në tabela bakri, vepër që doli në dritë më 1601 e titulluar “Armamentarium heroioum” (Dhoma e armëve të heronjve), e cila përmbante emrat e princërve dhe të heronjve.
Në faqen paralele të saj, gjendej fotografia e princit ku ishte shkruar edhe biografia përkatëse në gjuhën latine. Më 1602, kjo vepër botohet edhe në gjuhën gjermane. Është i libri i parë që përmbante fotografitë e heronjve dhe listën e armëve. Inventari që përmbante kjo vepër i dha mundësi historisë së armëve moderne për të konstatuar zotëruesit dhe historinë e tyre.
Pas vdekjes së arqidukës, djemtë e tij, Karl dhe Andres von Burgau trashëguan kështjellën Ambras bashkë me objektet e çmuara. Pas vdekjes së vëllait të tij, Karl Von Burgau në vitin 1605, Aleksandri ia shiti kështjellën Ambras bashkë me gjithë sendet historike mbretit të asaj kohe, Rodolfit II të Austrisë.
Deri në vitin 1806, armët u lanë në kështjellën Ambras dhe në këtë vit u çuan në Vjenë. Ndërsa më 1814, u dërguan dhe më pas u ekspozuan në kështjellën Belvedere në Vjenë.
Në vitin 1888, u ekspozuan në ndërtesën e re që u ndërtua apostafat për muze dhe pjesë e saj u bënë edhe sendet e tjera historike të familjes mbretërore të Austrisë.
Pas përshkrimit të historisë së mbledhjes së sendeve të vlefshme të Arqidukës Ferdinand Von Tiroli dhe inventarit të tyre të Vjenës dëshiroj të përshkruaj rrugën se si janë sjellë elmi (përkrenarja) dhe shpatat e Gjergj Kastriotit që më tej u quajt Skënder Bej, dhe kur kanë rënë ato në dorë të arqidukës së Tirolit, Ferdinandit II.
Për herë të parë këto objekte janë përmendur në vitin 1578. Me 15 tetor të këtij viti Mario Sforza, duka i Urbinos i shkruan një letër arqidukës Ferdinand, ku i thotë se do t’i dërgojë atij, armët e Skënderbeut, dhe të vëllait të tij.
Ky është një fakt që dëshmon se mes arqidukës dhe Mario Sforza-s janë këmbyer shumë letra. Më 15 maj 1579 arqiduka i Tirolit Ferdinandi i shkruan dukës së Urbinos Mario Sforza, dhe e falenderon për armët e Skënderbeut dhe për të tjerat që do t’i binin në dorë.
Ndërsa për herë të dytë këto armë përmenden në një letër të dukës Von Arescot e shkruar me 25 korrik 1588 ku flitet për armët e tjera të Skënderbeut.
Në invetarin e vitit 1585 këto objekte nuk ishin të shënuara ende. Ndërsa në inventarin e vitit 1593 shënohet:
“Në fletën 69 dy shpata dhe elmi i Gjergj Skënderbeut”.
Prej këtyre shkresave dhe inventarit mund të konstatohet lehtë se elmi dhe dy shpatat e Skënderbeut kanë rënë në dorë të arqidukës Ferdinand midis vitit 1588- 1593 nëpërmjet dukës Mario Sforza të Urbinos dhe të dukës Arescot.
Ekzaktësisht në inventarin e vitit 1596 faqe 321 janë përmendur dhe shënuar elmi nr. 71 (127) dhe dy shpatat nr.92 (145) dhe 345 (550). Aty shënohet: “George Skanderbeg: një elm i bardhë me rrafshe të arta sipër një kokë dhie e artë me dy brinjë, dhe dy shpata, njëra me një dorezë prej lëkure, e cila nga pesha e rëndë dhe prej shenjave të gjakut që duken ende, ngjan më e madhërishme, ndërsa tjetra është me një dorezë kadife ku është shënuar emri i Skënderbeut.
Në inventarin e pikturave të sekretarit privat Schrewnchk të titulluar “Armamentarium heroicum” të vitit 1601, ne shohim në tabllonë 16 Skënderbeun me elmin nr.71 (127) dhe me shpatën nr.345 (550) ku shkruhet:
Në një kornizë me ornamente të shumta rrinë në këmbë Skënderbeu i veshur me një pallto të gjatë me astar lëkure e mbërthyer në gjoks me shirita, me kokën dhe mjekrën e gjatë kthyer nga krahu i majtë, ku i duket profili.
Në krahun e djathtë ai mban lart shpatën e zhveshur nr. 345 (550) dhe poshtë në tokë afër këmbës së majtë qëndron elmi nr. 71 (127). Në kokë mban një beretë. Objektet që janë pikturuar në fotografi i ngjajnë shumë atyre në origjinal që ndodhen në muzeun e artit historik të Vjenës. Shihet qartë që këto dy objekte njiheshin që në vitin 1601 si sendet e Skënderbeut....

[Leonardi]

Vendlindja e Gjergj Kastriotit Skenderbe dhe mbeshtetësit Dibranë

Agim Boba


Përpara se të flasim mbi rolin dhe mbështetjen që i dha populli i trevave të Dibrës Kryetrimit Skënderbe, e shoh të nevojshme të ndalem së pari mbi origjinën e Kastriotëve.
Tendenca për ti paraqitur kastriotët me origjinë jo shqiptare, pati që në shekullin e Skenderbeut nga boshnjaku Johan Toni Marknoni, icili hodhi tezën se Skenderbeu ishte me origjinë boshnjake.
Më pas, në fillim të shëkullit 18-të , u gjet një akt i një sundimtari serb të Vlorës, hartuar në vitin 1368, të cilin e ka nënshkruar si këshilltar i Kaninës njëfarë Branilo Kastrioti.[1] Disa historian Evropian ndër të cilët: J. Marnoviç, J.ph Fallmerayer, C Hopf, J. E Pisko etj, u përpoqën edhe këtë herë për t’ia rrëmbyer kombit Shqiptar, udhëheqësin legjendar më të madh të kohës, ashtu siç bënë me Lekën e Madh dhe Pirron, duke fantazuar se gjoja ky Branilo, duhet të ketë qenë gjyshi i Skënderbeut. Mënyra se si ato u përpoqën ta argumentonin ishte mendimi se emri Branilo ishte emër serb, prandaj edhe Katriotët deshën t’i paraqesin si serb ashtu siç bënë me Millosh Kopilin në betejën e Fush- Dardanise (pra Fush-Kosovës).
Ndërsa në vitin 1870 historiani grek Margaritis Dimitzas hodhi tezën se Kastriotët qenkan me origjinë Greke[2] me që sipas tij mbiemri Kastrioti (vjen nga greqishtja chastriotis ) që do të thotë banor i kështjelës. Por të dyja këto teza nuk e patën jetën e gjatë meqë nuk u gjet ndonjë shenjë që Branilo ka qenë gjyshi i Skenderbeut, ndërsa, përsa i përket tezës së Margaritis, Mendoj se fjala Kastriot vjen nga fjala kast + prapashtesën i’ot.
Pra kast, në shqipen e vjetër ( do të thotë qëllim) këtë fjalë ne e hasim edhe sot në zona të ndryshme të vendit,si p.sh. kast- mirë, kast-keq, kast- lig, kasti- im, ose për rastin konkret kast + iot dhe nga bashkimi është futur “r” në mes i-së dhe t-së duke u shqiptuar Kastriot.
Megjithatë duhet theksuar se në lidhje me tezat greko-sllave mbi përkatësinë etnike të Kastriotëve, është për tu përshendetur kontributi i pa diskutushëm që dha Fan Noli dhe Athanas Gegaj duke sjellur dëshmi të dorës së parë, pohimin e vet se Skënderbeu ishte shqiptar, pasardhës i Epiriotëve të lashtë.
Pasi u zgjidh çështja e origjinës etnike të Kastriotëve, filloi diskutimi mbi origjinën e tyre krahinore. Në lidhje me këtë tezë pati mjaft sorollatje boshe, dhe rruga që u zgjodh qe e gabuar, sepse shumica e historianëve rendën pas degësh dhe jo pas rrënjësh. Të çudit fakti se si disa historianë shqiptarë, së bashku me Iinstitutin e Historisë u referohen tezave të disa historianëve të huaj për të gjetur vendlindjen e Kastriotëve në Shqipri. Kështu ato u sorollatën lart e poshtë duke i marrë me radhë rrethet e Veriut nga Mati, Shkodra, Puka, Mirdita dhe Hasi i Prizenit pa nxjerrë gjë në dritë.

Meqenëse u krijua ky boshllëk secila krahinë nga këto që përmendëm, e ndjente veten krenare ta nxirrte origjinën e Kastriotëve nga gjiri i saj.
Albanologu i njohur J. Von Han gjatë udhëtimt të tij nëpër Shqipëri (nga mezi i shek.18) degjoi në lidhje me vendin ku kishte lindur Skënderbeu tri fshatra të ndryshme[3], në Kastrat të Mbishkodrës, në Stelush të Matit, dhe në Ikballë të Pukës.
Amin Boue thotë se kish dëgjuar se Skënderbeu kish lindur në fshatin Kastrit të Mirditës. Por këto ishin thjeshtë gojdhëna, ku secila nga këto zona udhëhiqej nga dëshira për ta pasur Skënderbeun të vetin.
Në lidhje me pretendimin për origjinën e tij nga Mati, kemi të bëjmë me përkthimin e gabuar të Marin Barletit nga latinishtja e fjalës Aemathia, e cila është emërtim i lashtë i Maqedonisë, ndërsa historianët mesjetar quanin Maqedoni edhe Shqipërinë e Mesme, jo në kuptimin Emati pra (ngaMati).
Më vonë nga një njoftim i botuar në fillim të shekullit 17-të nga Boshnjaku Euseb Fermenxhin thuhet: se Kastriotët ishin nga fshati Kastriot në provincën az të Epirit. Këtu është fjala për emërtimin has nga ku disa historjan shqiptarë me në krye Prof. Aleks Budën filluan ta kërkojnë origjinën e Kastriotëve në Has të Prizenit.
Një tjetër njoftim i ngjashëm me të vjen nga Petro Lukari në Analet e Rraguzës, ku përveç saj shton se fshati Kastrat ndodhet pranë lumit Drin. Këtu duket qartë se Lukari dhe Fermenxhin përserisin njëri-tjerin, por Lukari është më afër së vertetës sepse pranë drinit ndodhet Kastrioti. Ndersa këto emertime janë preznt edhe sot në zonën e Qidhnës. Buzë Lumit Drin në kufi me fshatin Sinë ndodhet fshati Arr-as (As i thatë quhej në kohën e Skenderbeut pjesa Fushore e Qidhnës ku ndodhet fshati kastriot).
Pra tezat e hedhura se Skënderbeu ishte nga fshatrat Kastrat i Mbishkodrës, Kastrat i Hasit dhe Kastrit të Mirditës nuk mund të pranohet sepse nga fshati Kastrat nuk mund të dalë emri i banorit Kastriot, por siç thamë më lart këto emërtime vijnë nga fjala kast plus prapashtesën sipas rastit.
Ndërsa për variantin nga Ikballa e Pukës nuk kemi ndonjë të dhënë tjetër përveç rastit që përmend J.Von Han ku ndonjë banor i Ikballës mund të ketë shprehur dëshirën e tij.
Këto teza që përmendëm më lart, për mendimin tim, nuk paraqisin ndonjë provë , prandaj ngelen në kuadrin e gojdhanave, meqë edhe autorët e tyre janë të huaj.
Ndërsa nga dëshmitë e shqiptarëve, më e hershmja është dëshmia e bashkëkohësit të Skënderbeut, fisnikut Gjon Muzaka i cili pas vdekjes së Skënderbeut mërgoi në Napoli, dhe me 1510, shkroi nje testament për fëmijtë e tijë, ku ndër të tjera, përmendet edhe një e dhënë me rëndësi për gjyshin e Skënderbeut. Ai thotë se gjyshi i zotit Skënderbe quhej zoti Pal Kastrioti, dhe ky nuk kishte në përdorim më tepër se dy fshatra të quajtura Sina dhe Gardhi i poshtëm në Dibrën e Poshtme. Të dyja këto fshatra ekzistonin në shekullin e Skënderbeut. Kjo vertetohet nga defteri musafal i vitit 1467, ku të dy fshatrat janë të shënuar ashtu siç shkruan Gjon Muzaka.
Në mbeshtetje të sajë një njoftm tjetër na vjen nga humanisti italian Refael Voleterrano, ku në veprën e tij me titull “Komentatorët”që u botua në fillim të shekullit 16-të, ai nuk e quan Gjonin të atin e Skënderbeut me mbiemrin Kastrioti, por Gjon Dibrani.



Ndërsa për vazhdimsinë e fisit Kastrioti në këtë zonë në ndihmë na vjen edhe një dokument tjetër i kuvendit ndërkrahinor, që u mbajt në Dukagjin të Matit në vitin 1602. Këtu ka nënshkruar si përfaqsues i Qidhnës Jozef Kastrioti. Kjo provon se në harkun
kohor mbi 200 vjet nga Pal Kastrioti e deri ke Kostandini, Qidhna vazhdon të ketë në gjirin e sajë fisnikët e Kastriotit.
Këtyre të dhënave u shtohet edhë një argument tjetër, është fjala për një vendim të senatit të Shën Markut, me të cilin u jepet Gjergj Kastriotit dhe vëllait të tijë Stanishi Kastriotit, qytetaria e Venedikut, me 20 shkurt 1445. Vendimi i cilëson të dy vëllezërit zotër të Dibrës dhe të Matit nga që Kruja në kohën e Skënderbeut, siç shkruan Barleti bënte pjesë në krahinën e Matit. Në këtë vendim shohim se vëllezërit Kastrioti më parë ishin zotër të Dibrës dhe pasi shtinë në dorë Krujën, u bënë zotër edhe të Matit.
Në mbështetje të këtyre të dhënave që përmendëm më sipër, për vendlindjen dhe vendbanimin e Kastriotëve në trevën e Dibrës së poshtme, flet qartë toponomastika
historike në krahinat e Muhurrit dhe Qidhën. Në lidhje me këtë, një njohës i mirë i toponimeve dhe traditave të kësaj zone Hazis Ndreu Sqaron se: në krahinën e Murrit,
toponimet nisin me dy Mazrekat: Mazreka e poshtme dhe Mazreka e Epërme ku sot gjenden shenja muresh, kisha e Shënmërisë, toponimet Palpus pusi i Palit (është fjala për P. Kastriotin ). Dy mazrekat dhe toponimet që u përmendën në anën veriore janë
gjeografikisht të gërshetuara me; Gardhin e Poshtëm dhe Gardhin e Epërm, Sinën e Poshtme dhe Sinën e Epër të Qidhnës.
Kjo e dhënë na bën të mendojmë se kastriotët erdhën nga Murri me mbiemrin Mazreku.
Në ndihmë të këtyre toponimeve na vihet edhe një dokument i gjonit të Aragonës ku përmendet Kostandin Mazreku Kastrioti... i një gjaku me Gjergj Mazrek Kastriotin Skenderbeun. Krahas kësaj, sipas traditës popullore të kësaj zone, nuk përjashtohet mundësia që dikush nga vëllezërit Kastrioti të jetë quajtur Mazrek dhe sipas traditës Janë përdorur emri i babës dhe emri i fisit. Këtë traditë e hasim në fillim të shekullit 20-të nga një pinjoll tjetër i kësaj zone Gjenerali me shajak Elez Isuf Ndreu, i cili njihet me emrin Elez Isufi (pra Isuf quhej i ati).
Ndërsa për toponimet, në zonën e Qidhnës kemi; kepi iSkënderbeut , Kroi i Ton Zotit (kështu e thirrte populli Skënderbeun) Kalaja e Skënderbeut e cila u ndërtua nga Skënderbeu, Gurra eSkënderbeut, që gjendet ne qafë të Kalasë, katër kishat e Sinës dhe të Gardhit etj. Ndërsa përsa i përket fshatit Kastriot nuk është shënuar në asnjë defter Turk, shkaku dihet, ishte vendlindja e Skënderbeut.
Por në traditën gojore të popullit toponimet për Gjon Kastriotin vijnë deri në ditët tona. Fshati Kastriot është 8 km në veri të qytetit të Peshkopisë. Toponimet nisin me Përroin e Kastriotit, Kalaja e Gjonit , Kulla e Gjonit ose Kodra e gështenjës, Zabeli iGjonit, Kopshti i Gjonit, Pusi i Gjoni të cilin e mbajnë mend me ujë dhe Guri i Luftës etj. Toponim i fshatit Kastriot flet qarë për autentitetin e fisit të kastriotëve si Dibanë, duke i marrë në lidhje të pa shkëputura që nga Mazrekët, Sinat dhe Gardhi i poshtëm. Këtë e përforcon edhe afërsia gjeografike ndërmjet tyre.
Përsa i përket vendlindjes së Gjergj Kastriotit Skënderbe, H.Ndreu shkruan[4]: janë dhjetëra tregimtarë (nga Dibra e Epër deri në Lurë) që thonë se vendlindja e Skenderbeut është Kastrioti. Këto toponime dhe dëshmi, si ajo e Gjon Mezakës dhe e dëshmive të tjera, janë më se të mjaftueshme për të vertetuar origjinën dibrane të Kastriotëve.
Krahas tyre unë desha të shtoj edhe disa prova të tjera si:

1-Ardhja e Skenderbeut nga Nishi direkt në Dibër[5]dhe jo në Has apo në ndonjë krahinë tjetër, që mund të shkurtonte mjaft kohë për të marrë Krujën, tregon se këtë detyrë madhore ai nuk mund ta kryente pa ndihmën e gjakut të vet.

2- Pritja madhështore që i bënë Skenderbeut vëllezërit dibranë, dhe gadishmëria që ato treguan për tu vënë nën komandën e tij.

3-Dergimi i komisionit nga Kruja për në Dibër me në krye Hamzan, për tu dhënë dibranëve lajmin e marrjes së Kujës.

4-Ndërtimi i kalasë së fshehtë nga Skenderbeut në zonën e Qidhnës.[6]

5-Shërbimi i Raposhit (i vëllai i Skenderbeut) si murg deri sa vdiq në Manastirin e Qidhnës.(Noli f 25)

6-Mbajtja nga Skenderbeu krahas këshillit të shtetit edhe një kshillë tjetër siç e quan Barleti, këshilli i shokëve të tijë dibranë...(f.477)

7-Gjatë përgatitjes për betejë kundër galëve në Itali Barleti thekson: Skenderbeu rrugët që ngelën të hapura i plotësoi me dibranët e vet.(f.574)

8-Veçimi që u bën Barleti viseve të Qidhnës duke e quajtur viset e Skenderbeut. (f.695)

9-Shifrat shumë të ulëta të popullsisë në mjaft vendbanime të Dibrës sipas defterit turk i vitit 1467, ku pjesa dermuse e vendbanimeve nuk kanë më shumë se 10 shtëpi, ndërsa janë fare të pakta ato që kanë mbi 20 shtëpi, kjo tregon se Dibra kishte kishte shërbyer si baza kryesore e furnizimit me ushtarë.

10-Çfryerja e inatit nga Sulltan Mehmetit nga që nuk arriti ta marrë dot Krujën, (Noli f.103) ku me 1 gusht 1466, u nis për tu hakmarr drejt Qidhnës. Pasi shtiu në dorë kalanë theri pa mëshirë 8,000 burra, afro 20.000 gra, pleq, dhe fëmi që ishin mbledhur në fushat rreth e rrotull, dhe i ngopur me gjak u kthye në Stamboll. Kjo dëshmon më së miri se Skenderbeu ishte nga kjo zonë sepse rruga për në stamboll nuk kalonte nga Qidhna por ai e lakoi me qëllim hakmarrje kundër të afërmëve dhe gjakut të Skenderbeut.




Krahas këtyre dhjetë pikave e shoh të nevojshme të shkëpus edhe disa rrjeshta nga fjalimi i Skenderbeut para princave të beslidhjes pas masakrës së Qidhnës. ( sipas Barletit.f.631) Ku ndër të tjera Thekson: ky, ( S.Mehmeti II) duke u larguar që këndej
si ndonjë i xhindosur e krejt pa shpresë për shkak të pikëllimit e hidhrimit, pas sulmit që bëri para pak kohe me tërë ushtrinë e vet kundër meje dhe që si doli ashtu siç e priste, vrau dhe zhduku me hekur 8.000 burra nga të mitë, pa zënë në gojë gratë dhe fëmijtë...
Këto po të ishin gjallë dhe ti kisha unë tani, me siguri që nuk do të ishte aspak nevoja të lypja ndihmën e tjetërkujt.
Siç shohim nga këto rrjeshta që shkëputëm nga fjalimi i Skenderbeut para princave të beslidhjes kemi dy të dhëna me interes:
së pari ai i quan të vetët popullin e Qidhnës, së dyti ai na vërteton se Dibra ishte baza kryesore e furnizimit të ushteisë me ushtarë.
Duke parë të gjitha këto dëshmi e prova, duke shpresuar se ka edhe të dhëna të tjera që janë lënë në harresë, me të drejtë çdo njëri mund të pyesë!.. Përse është lënë pa u deklaruar deri sot vendlindja e Heroit tonë Kombëtar?.. Mos vallë historianët tanë nuk ditën?..
Unë do të thoja me plot bindje se ato e kanë ditur shumë mirë, por kanë dashur ta fshehin të vërtetën. Historianët tanë për 50 vjet kanë pasur në plan të parë ideologjinë pa lënë pas dore edhe krahinizmat. Dhe kur historia udhëhiqet nga ideologjia, aty nuk mund të pretendohet për histori kombëtare, por për një histori partiake të tipit bolshevik. Kështu në pamundësi për ta tjetërsuar siç bënë me Ilaz Pash Dibrën (Kryetarin e Lidhjes Shqiptare të Prizenit) u përpoqën ta lënë pa origjinë.
Krahas sajë ato patën edhe një hall tjetër “ të madh” sepse pikërisht po nga kjo zonë ishin ato që i dhanë plumbin e parë komunizmit, oficerrat madhor Halil Alia e Selim Kaloshi, Po nga aty ishte edhe fisniku Gjeneral Dali Ndreu dhe për ato ishte e vështirë të deklaronin se nga kjo zonë ishte edhe Babai i kombit shqiptar.
Prof. Kristo Frashëri në shkrimin: “Nga cili vend i Shqipërisë ishin Kastriotët”, në mes të tjerash thekson: “Me dy nëntor 1985, në fshatin Sinë të rrethit të Dibrës u përurua muzeu i Kastriotëve, një muze lokal me përmasa modeste, por me një përmbajtje të madhe historike. Ai i kushtohet familjes së shquar të Kastriotëve dhe vendlindjes së Gjergj Kastriotit Skenderbe.
Dimë se Skenderbeu lindi në vjeshtën e tretë, pra nëntor të vitit 1405, por akoma nuk kemi ndonjë të dhënë për datën, nuk përjashtohet mundësia që Skenderbeu të ketë kombinuar ditëlindjen e tijë me ditën ë ngritjes së flamurit pra 28 nëtori, por këtu ka vend për holumtime sidomos në arshivat osmane.
Përveç toponimeve mbi origjinën e Kastriotëve, në Dibër kemi edhe një grup tjetër toponimesh që flasin për luftratat, kalatë dhe vendqendrimet e Skenderbeut. Këto i hasim në Bulqizë, Grykën e Madhe, Gollobordë, Rekë, Koxhaxhik, Katër Grykët, Muhurr, Qidhën e deri në Lurë etj. Nëpërmjet këtyre toponomeve populli i trevave të Dibrës i ruan të gjalla betejat legjendare që zhvilloi për 24 vje rresht në luftë kundër turqve.
Nga 26-të beteja që Skenderbeu bëri kundër turqëve, 17 prej tyre u zhvilluan në trevat e Dibërës ku nuk lihet pa përmendur roli parësorë që luajti populli i këtyre trevave në mbështetje kryetrimit Skënderbe. Lavdia nuk mungoi si nga Barleti ashtu edhe nga kundërshtarët.


Ja si konfirmohet në dokumentin e një kndërshtari i cili thotë: Në qoftë se ai (Skenderbeu) Fillimisht ia doli të heqë qafe pashain e Krujës, duke i treguar një ferman të rremë, marrë me forcë sekretarit të sulltanit, në të vërtetë ai në sajë të Dibrës konsolidoi pushtetin e vet për tu bërë ballë gjatë 24 vjetëve ushtrive tona. Midis tijë dhe gjeneralëve tonë, përfundimi varej gjithmonë nga sundimi në dy Dibrat. Atje është zemra e Shqipërisë.
Skendrbeu i futi në dorë kështjellat e Petrelës, Petralbës, Tornaçi, Stellushit dhe pas pak kohe atë të Sfetigradit, brenda një muaji, me një shpejtësi prej furtune që përfshin ç’do gjë përpara, dhe priste me padurim rastin të ndeshej me armikun. Rasti për të provuar ushtrinë e re nën udhëheqjen e Kryetrimit nuk vonoi.
Sulltan Murati II dergoi në Qeshor të vitit1444, nën komandën e Ali Pashë një ushtri prej 25.000, vetash, nga të cilët 15,000 ishin kalorës dhe 10,000 këmbësorë. Ushtritë u rreshtuan përballë njëra- tjetrës në Fushë të Dibrës. Skendërbeu e ndau ushtrinë në tri pjesë, Në krahun e djathtë la të vepronte kapedanin e tijë, Moisiun e Dibrës.
Në lidhje me rregullimet që bëri Moisiu me luftëtarët dibranë, Barleti shkruan[7]...daç vere kalorës, daç këmbësorë në vijë të parëapo të dytë çdo gjë e ke siguruar me ta. Ata si lajthiti kurrë fati, s’u shpëton kurrë fitorja nga duart...” Ushtria shqiptare korri fitoren e parë madhështore mbi ushtrinë turke.
Në vitet 1445-46 Sulltani dergoi dy ushtri tjera kundër Sqipërisë, por që të dyja pësuan fatin e të parës.
Në korrik të vitit 1448, një ushtri e madhe osmane me në krye Sulltan Muratin e II-të rrethoi Sfetigradin. Moisi Golemi i kishte marrë të gjitha masat e furnizimit me luftëtar e ushqime. Ja se si e përshkruan Barleti këtë rast “...e gjithë roja e qytetit përbëhej nga ushtarë dibranë, të cilët Moisiu i kishte zgjedhur për këtë punë, si njerëz më luftarëk të Epirit nga gjithë popullsitë e tjeratë mbretërisë....”Ajo krahinë ka dy Dibra...Dibra e poshtme eshtë e rrethuar me fusha pjellore, që prodhon çdo gjë. Arbër dhe Epiriot banojnë në atë vend, popuj shumë trima në luftë, me armët e të cilëve në radhë të parë e shpëtoi dhe e rriti Kastrioti mbretërinë dhe i doli mbanë çdo pune të rëndë e shumë të vështirë, duke i pasur kështu si ndonjë Kolofon. [8]Qëkendejë ai pati gjatë gjithë kohës burra të shquar e fort të gatshëm të cilët i shërbyen çeshtjes epirote jo më pak si kapedanë se sa si ushtarë’.
Ndersa historiani turk Kemal Peshazade shkruan: “Në atë vend ndodhej një kështjellë e fortë që ishte e njohur me emrin Koxhaxhik. Ajo ishte e mbushur plot me të rinjë trima nga vendi i Juvan-ilisë, të cilët ishin si Luanë që të shqyeni .Nga pikëpamja e fortësisë, Qielli asajë nuk ia kishte parë shoqen”.
Keshtu rrethimi i Sfetigradit zgjati dy muaj rrjesht dhe pa sukses. Më në fund turqit gjetën kanalin që çonte ujë në kala, dhe me ndërprerjen e ujit, Kalaja ra në duart e Osmanve sipas kushteve që u vendosën.
Luftëtarët dibranë nën udhëheqjen e Moisiut luftuan me vetmohim të lartë duke siguruar gjithmonë fitore. Sulltani duke parë se ishte e pa mundur që ta mposhte me luftë Skenderbeun filloi provat me anë të dredhisë.



Nuk kaloi shumë kohë dhe Moisiut i premtohen ndere të mëdha nga ana e Tiranit. Pas humbjes së Skenderbeut në Berat, Moisiu kaloi në anën e turqëve.[9] Kjo e deshproi shumë Skenderbeun, i cili sapo e dëgjoi vajti në Dibër, por atje gjeti besnikrinë e pa tundëshmë të popullit të dibranë. Ato nën udhëheqjen e vëllezërve Berisha ishin organizuar më së miri të gatshëm për luftë. Kjo besnikëri u duk qartë kur në shkurt të vitit 1456, kur M.
Golemi në krye të një ushtrie osmane vjen në Dibër. Luftëtarët dibranë dhanë prova duke luftuar më një tërbim të paparë kundër ushtrisë turke dhe e shkatëruan krejtsisht. Më pas Moisiu u kthye deke i rënë në gjunjë Skenderbeut (sipas zakonit) me brezin e lidhur në
qafë. Ai e fali duke ia kthyer të gjitha privilegjet. Moisiu luftoi me besnikëri deri sa u zu rob në betejën e Vaj-kalit Bulqizë së bashku me gjeneralët e tjerë.
Meqë jemi te betejat, këtu ka vend për të diskutuar për vendzhvilimin e tyre, sepse ka edhe paqartësira.
Barleti e len të pa përcaktuar vendin e saktë se ku u zhvilluan mjaft beteja e sidomos betejat e zhvilluara në dy Dibrat. Ai mjaftohet duke thënë se kjo ose ajo betejë u zhvillua në Dibrën e Siperme apo të Poshtme. Një fenomen i tillë shfaqet që në betejën e parë, ku ai shkruan se ajo u zhvillua në Dibrën e Poshtme, 80 mijë hapa larg Krujës në një kodrine të mbuluar me ferra ose, më drejt, pranë një pylli plot me drunj shumë të dendur[10]. Ndersa Biemi na thotë se kjo betejë u zhvillua në fushën e Terviollit në Dibër të Sipërme.
Fusha e Tervjollit e kish marrë këtë emër ngaqë ka shmë vollë[11] për rreth sepse populli e thirr edhe me një emër tjetër; Fusha e Kalasë. Siç duket emrin Fusha T’ Vollt është emer i dytë, që e mori pasi u shkatrua nga sllavët në shekullin e 7-të qyteti Vali[12] dhe në gërmadha e tijë mbinë shumë vollë të cilat bëjnë fruta mjaft të shishme.
Ndërsa populli i Bulqizës e kujton këtë betejë nëpërmjet vargjeve të këngës:
“Prej Terviollë n’Qafë Petralba,
Gjith Terviolla n’gjak asht la,
Me xhenaze mbush kala,
Një pllamë tokë pa t’vdek nuk ka”[13]
Siç shohim nga vargu i parë “prej Terviolle n’Qafë Petralba” petralba është Guri i Bardhë dhe Plani i Bardhë në Mat, ndërsa në atë kohë për hirë të qytetit është quajtur e gjith zona Petralba, ndërsa qafë petralba është Qafa e Bullit e cila ndan Matin me Bulqizën. Nga këto vargje që na vijnë nëpërmjet popullit të bulqizës meqë Petralba dhe Bulqiza janë zona kufitare provojnë se beteja e parë u bë në këtë vend.
Sipa këtyre të dhënave në bazë të një studimi të kryer nga mësuesi i popullit Selim Alliu në përkujtim të kësajë beteje është ngritur një përmendore në Bulqizë, në vendin e quajtur Ura e Qytetit.
Barleti na tregon vetëm për dy beteja të zhvilluara në zonën e Bulqizës, por toponimet dhe gojdhënat që qarkullojnë në popul dhe pozicioni gjeografik flasin për më shumë beteja të zhvilluara në këtë zonë, të cilat kërkojnë një vëmendje më të madhe dhe një


studim më shkencor, sepse ky vend ishte si urë kalimi për të shkuar më shpejt në Krujë, si nga Ohri, ashtu edhe nga dy Dibrat.
Barleti e fillon me betejën e Vajkalit[14]. Në lindje të Vajkalit, në kufi me me fshatin Dragu gjenden Gurët e Skenderbeut. Më kujtohet se kur isha i vogël dhe po kaloja aty me xhaxhain tim Arif Boba dhe me kureshtjen e një fëmije e pyeta: “Xhaxha, këto gurë Skenderbeu i ka nxjerrë nga toka?.. Jo më tha ai... dhe duke më tin e malit që bien thikë mbi rrugë. Ato janë rrëzuar prej andej për t’i hedhur kundër turqëve.
asi kalon Fushë-Bulqizën në veri- lindje të Fushës së Tërvjollit tek Ura e Qytetit, ngrihet thikë një mal gëlqeror i cili quhet Mali i Temlës, dhe pikërisht në majë te këtij mali, që bie thikë mbi urë, ndodhet një kala natyrore që populli e thirr Kalaja e Skenderbeut.
Sipas tregimit nga të vjetërit thuhet se Skenderbeu u zuri pusi turqëve, por u diktua prej tyre dhe e rrethuan duke menduar se do t’i mbarohet ushqimi, dhe do të dorzohet. Por Skenderbeu mblodhi grurin që kishin në torba ushtarët ia dha ta haje një pele të bardhë, dhe pasi e ngopi mirë e rrëzoi nga maja e malit që bie thikë mbi rrugë, kur i plasi stomaku kafshës turqit panë vetëm grurë dhe nga habia pyetën njeri-tjetrin çfar është kjo, pelë apo dhi, dhe nga ky rast fshati që ndodhet aty mori emrin Peladhi.
Për sa i përket emrit Vajkal, një njohës i mirë i historikut të këtijë fshati, Mustafa Mira, tregonte se: Në luftë e sipër me turqit kali i Skenderbeut u godit për vdekje dhe
nga që i erdhi shume keq për fatin e kalit, Skenderbeu thirri: vaj kali. Nga ky moment vendi mori emrin Vajkal.
Barleti (f.608) në lidhje me këtë rast, ndër të tjera shkruan:’’... ndërsa po luftonte,(është fjala për Skenderbeun) pra, Kështu ndërmjet armiqëve më të dendur, kali i tijë i shpuar për vdekje nga barbarët, u përplas mbi trungun e një druri të vjetër dhe ra përdhe. Ai, gjithashtu , u përplas... ‘’
Siç shohim ngarja tregohet pothuajse e njëjtë si nga gojdhëna që na vjen nëpërmjet zotit Mira ashtu edhe nga Barleti, por këtu kemi një lajthitje të Barletit për vendndodhjen. Këtë ngjarje të njëjtë na e përshkruan edhe një bashkohës tjetër i Skenderbeut, humanisti
ishquar Dhimitër Frangu, por edhe ky i fundit nuk e emërton vendin. Pra këtu del qartë se deri në këtë betejë ky vend nuk quhej Vajkal, dhe populli pas vrasjes së kalit të Kryetrimit e pagëzoi këtë vend me emrin Vajkal. Me sa duket Barleti dhe Frangu nuk e patën këtë deshmi. Kjo vjen se ato shkruajtën pas disa dekadash dhe si rrjedhim ka dhe mospërputhje, siç ndodh edhe me data dhe vendngjarje të ndryshme, të pa ndriçuara mirë.
Por këtu, siç duket çorientimi i Barletit vjen edhe nga nga një fshat tjetër që ndodhet 8 kilometër në lindje të Vajkalit, në brinjë te Fushës së Tërviollit, me emrin Valikardhë.
Ky fshat e mori këtë emër pasi u dogj nga sllavët gjatë dyndjes së tyre, i qytetit Vali.
Pas shkatërrimit të qytetit banorët e tij u shpërndanë dhe krijuan vendbanime të reja si: Valikardhë, nga Vali-ka-ardh si banorë të ardhur nga Vali, Dushaj, Koçaj, Qyraj, Vali- i Martaneshit nga Vali-mat-an-nesh, të ardhur nga ana tjetër prandaj u quajt Martanesh etj. Me këto emra ato janë edhe sot, ndërsa fshati Dragu ka qenë i banuar më përpara.
Megjithëatë duhet pranuar se vepra e Barletit ka edhe paqartësira që mund të korrigjohen vetëm duke marrë librin e Barletit në dorë, dhe duke i shkelur vend për vend trojet për rë cilat ai flet, kuptohet duke bërë edhe krahasime me bashkohësit e tijë që kanë shkruajtur pa lënë mënjëanë edhe gojdhënat popullore, vetëm kështu mund të hidhet dritë mbi qoshet e pa ndriçuara mirë.
Duke u nisur nga këto paqartësira, disa historian të huaj kaluan në ekstrem gjatë vlerësimit të veprës së Barletit. Mua më duket absurde të quhet vepra e Barleti “një roman” siç shkruan Karl Hopi, (Hopf) apo “e pa vlerë” siç janë shprehur disa historian kritik, si Spondani, Yhiboni, Jorgo etj
Kjo ka ardhur për arsyea se këto historian nuk i kanë njohur aftësitë luftarake të popullit shqiptar dhe terrenin ku u zhvilluan betejat, sepse ato e kanë studiuar Barletin nga studiot e tyre pa e marrë mundimin të shkelin vendngjarjet.
Për këtë më bind fakti se nga mënyra se si e përshshkrua Barleti terrenin në një betejë kunder Ballaban Pash Bedrës në Vajkal-Bulqizë, (11.618-19) meqenëse unë e njoh pëllëmbë për pëllëmbë këtë vend, ai ma sjell para syve atë terren edhe tani që ndodhem në një kontinent tjetër.
Krahas do paqartësiravet të vogla që ekzistojnë, unë do të thoja se edhe kështu siç e kemi Barleti mbetet babai i historiografisë Skenderbegiane, sepse po të mos ishte Barleti, Skenderbeu do të ishte i panjohur nga bota, dhe vetëm një mit për shqiptarët.
Si rezultat i kësaj vepre, sot Skenderbeu njihet si një ndër gjeneralët më madhorë që ka njohur bota, si burrë shteti refomator, si mbrojtës i vetëm i qytetërimit evropian dhe i krishtërimit nga dy sulltanët më të egër të kohës, Muratit e Mehmetit të II-të.
Francezi Robert d’ Angely në “Enigma” shkruan: “Aleksandri i Madh, Skenderbeu, Bonoparti-Kapedanë shqiptarë që imituan njri-tjetrin. Vertetë ashtu siç e fitoi betejën
Aleksandri kundër Darit të Persisë duke e sulmuar personalisht Darin, të njëjtën gjë bënte edhe Skenderbeu kundër pashallarëve. Skenderbeu thoshte se; po u pre koka trupi bie vetë. Duke qenë se ky strateg i madh kishte një strategji luftarake të parritshme, ajo
studiohet sot në Akademinë ushtarake amerikane më të njohur në botë “West Point” si lëndë e veçantë, “Arti ushtarak i Gjergj Kastriotit-Skenderbeut”.
Si burrë shteti Refomator është i pari princ evrupian që i hapi luftë feudalizmit. Ndryshimet që ai bëri në Shqipëri u bënë pas tre shekujsh në Francë dhe shumë më vonë në Gjermani.
Në përfundim, në rast se Evropa dhe kristianizmi, duhet t’i jetë sado pak mirënjohës popullit shqiptar për mbrojtësin e pamposhtur që i dha, Shqipëria duhet t’ia dijë për nder Dibrës dhe Dibra Kastriotit.
Prandaj meqë akoma nuk kemi rënë ndakort për origjinën dhe vendlindjen e Skenderbeut, i propozoj këtijë Simpoziumi dhe nëpërmjet tijë Istitutit të Historisë, Akademivë së Shkencave në Tiranë dhe Prishtinë, të shënohet me germa të arta se Gjergj Kastrioti Skenderbe u lind në Nëntor të vitit 1405 në Kastriot të Dibrës, ndersa në Kastriot të ndertohet një muze moderrn, krahas atijë modest të Sinës në nderim të vendlindjes së Heroit tonë Kombëtar, themeluesit të shtetit të parë, dhe Babait të kombit shqiptar Gjergj Kastrioti Skenderbeut.

Nga: studiuesi Agim Boba

anëtari i Akademisë Shqiptaro-Amerikane të Shkencave
New York, me 19 shkurt 2006.
E-mail AGIMBOBA@Aol.com
Tel.(917) 863-0233

[Leonardi]

Vjene Mjeshtri që kopjoi përkrenaren e Skënderbeut

Kristo Frashëri - Milosao

Njoftimet për armët e Skënderbeut i kemi nga dy rrugë-nga burime të shkruara dhe nga vetë armët që kanë arritur në ditët tona.
Në burimet e shkruara flitet vetëm për shpatat. Dh. Frëngu thotë se shpata e Skënderbeut ishte një pallë e harkuar (una scimitarza storta) me tehe shumë të hollë dhe me damaskinë me shumë hijeshi, e cila për cilindo dukej e rëndë, kurse për të ishte e lehtë. Dikur mbante dy shpata, të cilat i vendoste në një mill. Pastaj ai shton se njëherë pruri nga Italia një mjeshtër të shkëlqyer, i cili i bëri tri palla shumë të mira. Njërën prej tyre, e cila mund të priste hekurin ia dërgoi dhuratë sulltanit. Dimë më në fund se në pritjen zyrtare që Papa Pali II i bëri Skënderbeut në natën e Krishtlindjes së vitit 1466, ai i dhuroi Heroi (siç do ta shohim në Kreun XXVI) një shpatë dhe një kësulë (una spada ed un capello).
Përkundrazi nga pajimet personale që kanë arritur në ditët tona, ne kemi katër objekte- dy shpata, një përkrenare dhe një libër uratash. Përkrenarja dhe dy shpatat tani ndodhen në Muzeun e Historisë së Artit në Vjenë, kurse Libri i Uratave, i cili, sikurse u tha, ia dhuroi Heroit familja Di Capua e Napolit ndodhet në fondet e Shtëpisë Botuese “Shelley House” në Çelsi (Chelsea), Londër. Për Librin e Uratave nuk kemi ç’të themi më tepër nga sa u trajtua në Kreun XII kushtuar flamurit të Skënderbeut.
Histori e errët
Përkrenarja dhe shpatat kanë fillimisht një histori të errët. Pas vdekjes së Skënderbeut, ato i morën me vete, e shoqja Donika dhe i biri Gjoni, kur mërguan në Itali. Se kush i pati pas vdekjes së tyre nuk dihet. Ato shfaqen në burimet dokumentare në dhjetëvjeçarin e fundit të shek. XVI. Në vitin 1590, përkrenarja dhe dy shpatat nuk ndodheshin në një dorë të vetme. Përkrenaren dhe njërën shpatë e kishte në zotërim konti Wolfang i Stunbenbengut. Shpata tjetër ndodhej në Muzeun e Armëve (siç del nga inventari i hartuar më 30 tetor 1590) të arkidukës Karl i Stirisë, biri i perandorit të Gjermanisë në Gratz (Austri). Ai që i bashkoi ato ishte biri tjetër i perandorit gjerman (vëllai i Karlit) arkiduka Ferdinand i Tirolit, me porosinë e të cilit, kancelari i tij, J. Shrenke (Jacob Schrenk von Gotzing), i shtiu ato në dorë (me blerje). Me to ai pasuroi Muzeun që Ferdinandi ngriti në Ambras pranë Tirolit në Austri, të cilin e mbushi me veshje luftarake, mjete lufte, sende artistike dhe piktura të ndryshme të perandorëve, mbretërve, princëve, kontëve dhe figurave të shquara të shekullit XV-XVI. Në inventarin e hartuar në vitin 1595 përkrenarja dhe dy shpatat e Heroit renditen ndër objektet e Muzeut të Ambrasit...

[Leonardi]

Kater reliket e rralla të Skënderbeut

Kristo Frashëri - Milosao

Teza e hedhur nga Faik Konica

Njoftimet për armët e Skënderbeut i kemi nga dy rrugë-nga burime të shkruara dhe nga vetë armët që kanë arritur në ditët tona.
Në burimet e shkruara flitet vetëm për shpatat. Dh. Frëngu thotë se shpata e Skënderbeut ishte një pallë e harkuar (una scimitarza storta) me tehe shumë të hollë dhe me damaskinë me shumë hijeshi, e cila për cilindo dukej e rëndë, kurse për të ishte e lehtë. Dikur mbante dy shpata, të cilat i vendoste në një mill. Pastaj ai shton se njëherë pruri nga Italia një mjeshtër të shkëlqyer, i cili i bëri tri palla shumë të mira. Njërën prej tyre, e cila mund të priste hekurin ia dërgoi dhuratë sulltanit. Dimë më në fund se në pritjen zyrtare që Papa Pali II i bëri Skënderbeut në natën e Krishtlindjes së vitit 1466, ai i dhuroi Heroi (siç do ta shohim në Kreun XXVI) një shpatë dhe një kësulë (una spada ed un capello).
Përkundrazi nga pajimet personale që kanë arritur në ditët tona, ne kemi katër objekte- dy shpata, një përkrenare dhe një libër uratash. Përkrenarja dhe dy shpatat tani ndodhen në Muzeun e Historisë së Artit në Vjenë, kurse Libri i Uratave, i cili, sikurse u tha, ia dhuroi Heroit familja Di Capua e Napolit ndodhet në fondet e Shtëpisë Botuese “Shelley House” në Çelsi (Chelsea), Londër. Për Librin e Uratave nuk kemi ç’të themi më tepër nga sa u trajtua në Kreun XII kushtuar flamurit të Skënderbeut.
Histori e errët
Përkrenarja dhe shpatat kanë fillimisht një histori të errët. Pas vdekjes së Skënderbeut, ato i morën me vete, e shoqja Donika dhe i biri Gjoni, kur mërguan në Itali. Se kush i pati pas vdekjes së tyre nuk dihet. Ato shfaqen në burimet dokumentare në dhjetëvjeçarin e fundit të shek. XVI. Në vitin 1590, përkrenarja dhe dy shpatat nuk ndodheshin në një dorë të vetme. Përkrenaren dhe njërën shpatë e kishte në zotërim konti Wolfang i Stunbenbengut. Shpata tjetër ndodhej në Muzeun e Armëve (siç del nga inventari i hartuar më 30 tetor 1590) të arkidukës Karl i Stirisë, biri i perandorit të Gjermanisë në Gratz (Austri). Ai që i bashkoi ato ishte biri tjetër i perandorit gjerman (vëllai i Karlit) arkiduka Ferdinand i Tirolit, me porosinë e të cilit, kancelari i tij, J. Shrenke (Jacob Schrenk von Gotzing), i shtiu ato në dorë (me blerje). Me to ai pasuroi Muzeun që Ferdinandi ngriti në Ambras pranë Tirolit në Austri, të cilin e mbushi me veshje luftarake, mjete lufte, sende artistike dhe piktura të ndryshme të perandorëve, mbretërve, princëve, kontëve dhe figurave të shquara të shekullit XV-XVI. Në inventarin e hartuar në vitin 1595 përkrenarja dhe dy shpatat e Heroit renditen ndër objektet e Muzeut të Ambrasit një shekull e ca më vonë, në vitin 1806, ato u transferuan në Muzeun Perandorak të Vjenës, por përsëri të veçuara. Përkrenarja dhe shpata me trup të drejtë u vendosën në sallën e quajtur të Maksimilianit (salla XXV, nr.71 dhe 92), kurse shpata tjetër me trup të harkuar (palla), në sallën e quajtur të Karlit V (salla XXVII, nr.345). Ato u veçuan ngase drejtuesit e Muzeut të Vjenës, nuk ishin plotësisht të bindur se palla, e shkëputur nga përkrenarja, i takonte me të vërtetë Skënderbeut. Por, pas Luftës së Dytë Botërore, dyshimet u davaritën. Si rrjedhim, në pragun e 500 vjetorit të vdekjes së Heroit, ato u bashkuan në të njëjtën sallë, madje në të njëjtën vitrinë, të po atij institucioni që tani quhet “Muzeu i Historisë së Artit” (Kunsthistorisches Museum, Wien).
Përshkrimi i përkrenares
Përkrenarja e Skënderbeut është punuar në metal të bardhë, pajisur me një rrip (ruban) të larë në ar. Në majë të saj është vendosur një kokë dhije me brirë, punuan në bronx të larë gjithashtu në ar. Në pjesën e poshtme të saj, ka rreth e rrotull një rrip bakri me një mbishkrim prej gjashtë rrokjesh, të ndarë midis tyre me rozeta: IM*PE*RA*TO*RE*BT, që do të thotë: Jhezus Nazarenus*Principi Emathiae “Regi Albaniae* Terrori Osmanorum *Benedictat Te (Jezuj i Nazaretit të beton ty Skënderbej, princ i Matit, Mbret i Shqipërisë, Tmerri i osmanllinjve, Mbret i Epirit). Por rripi prej bakri me këto gjashtë monograme duket se është vënë më vonë në përkrenare nga pasardhësit e Heroit, të cilët kanë menduar se me shtimin e titujve do t’ia rritnin atij vlerën, kurse, siç u tha, ai nuk ka mbajtur asnjë nga këto tituj, por vetëm “zot i Shqipërisë” (Dominus Albaniae).
Elementi kryesor që të bie në sy në përkrenare është koka e dhisë që qëndron në majë të saj. Se çfarë ajo simbolizon mbi përkrenaren e Skënderbeut, është vështirë të shpjegohet me saktësi. Mund të shpjegohet me kultin e dhisë së egër, simbolin e zanave shqiptare, të cilat jetojnë, sipas legjendës, edhe sot në bjeshkët e larta, përfshirë edhe në atë të Gjelagjoshit, mali që qëndron mbi krye të Qidhnës së Dibrës. Ka shenja që tregojnë se kulti i dhisë së egër është shumë i lashtë. Shkrimtari romak i shek I-II të erës sonë C. Suetom Tanquilli (De vita Caesarum, L.II, 12, 94) shkruan se perandori romak Augusti, gjatë luftës kundër Batos së ilirëve, kur arriti në Apoloni, preu për nder të fitores së tij, një monedhë argjendi me kokën e dhisë së egër.
Por ka dhe një shpjegim tjetër me ndikim historik. Shefqet Pllana sjell një njoftim të dhënë nga Sami Frashëri në “Kamus-al-alam” në zërin Dhu l’Karnejn se togfjalëshi Dhu l’Karnejn (pronar i dy brirëve) ishte apelativ që në kohët e lashta madje edhe në Kuran, i Aleksandrit të Maqedonisë. Nga ana tjetër L. Malltezi shton pohimin e Plutarkut:”Në fillim (pjesa më e madhe e ushtarëve- K.F.) nuk e dallonin dot (Pirron) mbasi nuk kishte përkrenare, pastaj kur ai e kuptoi këtë gjë dhe vuri përkrenaren, u njoh nga pupza e lartë dhe nga briri i cjapit”. Pra, nuk përjashtohet mundësia që motivin e brirëve të dhisë, Skënderbeu ta ketë huazuar, sipas dy historianëve të përmendur, ose drejtpërdrejt nga legjenda e Aleksandrit të Maqedonisë, ose, siç duket më bindëse, nga pohimi i Plutarkut, meqënëse në Mesjetë shqiptarët e mbanin veten si pasardhësit e Aleksandrit të Maqedonisë, sidomos të Pirros së Epirit, aq më tepër se për Pirron e Epirit Skënderbeu ka pohuar skoqur se shqiptarët janë pasardhësit e tij.
Duket se ky shpjegim i dytë ka më tepër të ngjarë të anohet nga e vërteta, mbasi teoria e vazhdimësisë maqedone-shqiptare dhe epirote-shqiptare ishte tepër e rrënjosur jo vetëm në opinionin shqiptar, por edhe në atë evropian. Ky opinion përshkon fund e krye sidomos veprën e M. Barletit. Mjafton të riprodhojmë një fragment të historisë së tij monumentale ku ai shkruan:”Njerzit kur vështronin atë rini luftarake dhe kur shikonin ata lule burrash rreth Skënderbeut, nuk u dukej aq çudi që fuqitë e Muratit ishin thyer prej shqiptarëve. Me të vërtetë ishin kthyer atëhere përsëri shkëlqimi i lashtë i Maqedonisë dhe dukej se kishin ardhur prapë tamam, siç ishin dikur, kohët tanimë të harruara të Aleksandrit dhe të Pirros”.
Një kopje në Shqipëri
Me porosi të qeverisë shqiptare të Paraluftës, një kopje identike e përkrenares së Skënderbeut, punuar më 1937 nga një mjeshtër i talentuar austriak, ndodhet në Muzeun Historik të Tiranës.
Shpata me trup të drejtë, e cila ndodhej së bashku me përkrenaren në Muzeun e Ambrasit është me dy tehe. Trupin e ka të larë me ar. Eshtë e gjatë 85.5 cm, e gjerë 5.7 cm dhe peshon 1,3 kg. Ka mëhill lëkure. Sipas Faik Konicës, i cili e vëzhgoi në fillim të shekullit XX, në trupin e saj shiheshin ende njolla gjaku. Përkundrazi, shpata tjetër (palla), e cila para se të hynte në Muzeun e Ferdinandit (Ambras) e kishte në zotërim vëllai i tij, Karli (Gratz), ka trup të harkuar. Së bashku me dorëzën është 121 cm e gjatë dhe peshon 3,2 kg. Palla është e stilit turk të shekullit XV. Trupi i saj është i dekoruar me ornamente (damaskine ashtu siç shkruan Dhimitër Frëngu). Ka një mbishkrim turqisht, i cili, sipas F. Konicës, nuk është korrekt. Mbishkrimi mban emrin e Skënderbeut:
(Libehadur Allah Iskander beg- Kampion i Perëndisë, Skënderbeu).
Tezat e Konicës
Sipas Faik Konicës, vetëm trupi i shpatës është i viteve të Skënderbeut. Dorëza e larë në argjend dhe mëhilli i veshur me kadife, janë të një kohe të mëvonshme. Të dyja shpatat janë riprodhuar në Vjenë, posaçërisht për Muzeun e Tiranës të Paraluftës. Sot ndodhen në Muzeun Historik të kryeqytetit. Ndër dy shpatat, ka mundësi që Skënderbeu në fushën e betejës të mos përdorte atë me trup të drejtë, por pallën me trup të harkuar (siç nënkuptohet nga Dh. Frëngu), për arsye: se e para (shpata) ishte e shkurtër për shtatin e tij të lartë, kurse me pallën, të cilën e kishte në përdorim ushtria osmane, ai ishte familjarizuar më tepër se me të parën. Këtyre mund t’u shtohet edhe një arsye tjetër: me të parën luftëtari e kishte më të lehtë ta godiste kundërshtarin horizontalisht, kurse me të dytën kishte përfitim, sidomos kur ishte trupmadh, ta asgjesonte më lehtë armikun me të një të rënë të fuqishme vertikalisht. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për përkrenaren, e cila nuk duhet të ketë qenë komode në fushën e betejës. Përfundimisht, mund të thuhet se si përkrenarja ashtu edhe shpata me trup të drejtë i kanë shërbyer Skënderbeut kryesisht si pajime ceremoniale. Madje ka shumë mundësi që kjo e dyta të jetë shpata që Papa Pali II i dhuroi Heroit natën e Krishtlindjes së vitit 1466.