Gjergj Kastrioti - Skenderbeu

[Gëzim Marku]

I pari autor i jetëshkrimit të Skënderbeut ka qenë Martin Barleti, i cili jetonte në nji kohë me fatosin tonë kombëtar. Barleti ishte nji prift katolik nga Shkodra që pat rastin me njoftë disa nga prijësit luftarak t'asaj kohe, të cilët i kallzuen gjithçka dinin mbi trimnit dhe fitoret e të parit të tyne, Gjergj Kastriotit. Ai kishte pasë gjithashtu mundësin me studjue dokumentet zyrtare të arkivit të Venedikut, ku kishte shkue me jetue mbas pushtimit të Shkodrës prej Turqve. Biografin e Skënderbeut ai e shkrojti në gjuhën latine dhe e botoi në Romë në fillim të shekullit të XVI. Nji shekull ma vonë, G. Bienuni, nji prift italian nga Brescia, gjeti nji tjetër biografi të Skënderbeut të shkrojtun prej nji auktori anonim prej Tivari, të cilin Imzot Fan Noli e pagësoi Tivarasi. Dorëshkrimi origjinal i veprës së Tivarasit, që mbante datën 1480, ka humbë përjetë dhe njifet vetëm nga referencat dhe citatat që përmban libri i Biemmit "Istoria di Giorgio Castrioto Scander-Begh".
Nji burim i tretë origjinal mbi jetën e Skënderbeut asht Gjin Muzaka, i cili ishte nga familja sunduese feodale e Beratit dhe luftoi krahpërkrah me Skënderbeun. Ai jetoi në Shqipni edhe 11 vjet mbas vdekjes së heroit t'onë dhe mandej u vendos në Napoli. Atje shkrojti "Historin dhe trashëgimin brez mbas brezi të familjes së Muzakëve", ku kallzon historin e Skënderbeut si nji gja që ka dishmue ai vet.
Në shekullin e XIX, dijetarë të kombësive të ndryshme, tue lanë menjianë veprat e shumta që ishin shkruejtë gjatë dy shekujve të maparshëm, u kthyen përsëri në burimet origjinale që ishin mbyllë në arkivat e Vatikanit, Venedikut, Raguzës dhe Stambollit. Zbulimet e tyne kanë shtie nji dritë të re mbi jetën dhe veprat e Skënderbeut. Disa e përmendin në vepra të përgjithëshme dhe fort të gjata që shkruejtën mbi shekullin e zaptimit të Balkanit nga Turqët. Disa të tjerë si Anglezi Clement Moors, Francezi Camille Paganel, Gjermani Z. Pisko, shkruejtën biografi të gjata të Skënderbeut. Por punën ma të madhe dhe ma të vlefshme e banë eruditët Thalloczy, Jireçek dhe Shufflay, të cilët mblodhën së bashku dhe botuen nji koleksion dokumentash që përbajnë nji vepër monumentale mbi Shqipnin e asaj kohe. Ma në fund, iu erdhi radha Shqiptarve. Mbas luftës së parë botnore, Imzot Fan Noli botoi "Historin e Skënderbeut", e cila gëzoi menjiherë nji popularitet të jashtëzakonshëm dhe u mësue gadi përmendsh nga nxariësit e shkollave në atdheun e lirë. At Martin Sirdani mblodhi dhe botoi gojëdhanat e popullit mbi Skënderbeun. Më 1937 Thanas Gegaj i parashtroi Universitetit të Louvain në Belgjikë nji thezë doktorati në gjuhën frengjishte me titullin "L'Albanie et l'invasion turque au XVëme siëcle". Kjo u botue në formë libri me shpenximet e Universitetit. Mbas luftës së dytë botnore, pikërisht më 1947, Fan Noli botoi nji histori të Skënderbeut në gjuhën anglishte. Kjo asht nji vepër shkencore e nji niveli shum të naltë, sidomos për shënimet kritike mbi veprat e auktorve të shumtë që kanë shkruejtë mbi Skënderbeun, ashtu edhe mbi personalitetet dhe ngjarjet historike që kanë pasë lidhje me epopën tonë kombëtare. Dobija ma e çmueshme e kësaj vepre qëndron në orvatjen e auktorit me dallue faktet nga legjendat dhe paragjykimet. Mjerisht, tue dashtë me interpretue ngjarjet historike mbas theoris marksiste, Imzot Noli sikur mundohet me e futë Skënderbeun në kallëpin e nji shefi gueriljesh të kohës sonë. Nga ana tjetër tue dashtë me korrigjue nji tregim të Barletit që i duket i gabuem, ai jep nji versjon të tijën që prish ndoshta nji legjendë, por nuk duket ma i bindëshëm.
Sidoqoftë, unë nuk kam pasë, as mjetet, as kohën me i studjue vet burimet origjinale. Prandaj e them menjiherë se ky kapitull asht bazue në veprat e Imzot Fan Nolit dhe të Thanas Gegajt me farë pak shtesa ose ndryshime nga burime të tjera.

[Gëzim Marku]

Kthimi në Krujë

Gjergj Kastrioti, që muer famë me mbiemrin Skënderbe, ishte djali ma i vogël i Gjon Kastriotit, kryetari i nji prej familjeve princore ma të fuqishme të Shqipnis së Mesme. Gjergj Kastrioti lindi në Mat më 1405, mbas biografis së Barletit, më 1412 mbas mendimit të Fan Nolit. Legjenda popullore, që u thur mbas gojëdhanës, thotë se e ama, Princesha Vojsava, kur priste fëmijën pa në andërr se i dha jetë nji dragoi që ishte i madh sa e tanë Shqipnija dhe përpinte Turqët me shumicë. Gjergji kishte, kur lindi, shenjën e nji shpatë në krahun e djathtë. Që i vogël ai tregoi nji interesim të çuditshëm për armët e luftës dhe i pëlqente me luejtë si ushtar me vllaznit dhe me djemt e tjerë të moshës së tij.
Mbas disfatës që pësoi nga dora e Turqve më 1423, Gjon Kastrioti u detyrue me i dërgue Sulltanit si peng të katër djemt e tij. Barleti shkruen se Gjergji ishte vetëm 6 vjeç. Kurse shifrat që dhamë ma sipër tregojnë se duhet të kenë qenë 18, domethanë nji djal që kuptonte nga bota dhe që nuk mund të asimilohej* krejt në ambjentin e ri të Oborrit të Sulltanit. Biografët ma të vjetër janë dakord se Skënderbeu kaloi gadi 20 vjet si peng në duert e Turqve para kthimit të tij dramatik në Krujë më 1443. Domethanë se ishte nji burrë i pjekun 38 vjeç kur ngriti flamurin e luftës së shenjtë kundër shkelësit otoman. Tue shkelë zotimin që kishte dhanë, Sulltan MuratA i n detyroi të katër djemt e Kastriotit të pranojnë fën muhamedane. Mandej, iu ndërroi emnat tur quejtë Gjergjin Isqender-Bej, që u kthye shqip në Skënderbe. Ky asht një emën simbolik që iu dha Skënderbeut për kujtim të Lekës së Madh, tue qenë se nuk ekziston ndër emnat muslimane. Ndërsa Skënderbeu ishte në oborrin e Sulltanit, lufta kundër Turqve vazhdonte akoma në Shqipni. Sikur e pamë, më 1432, Andreja Topija korri nji fitore të madhe, e cila pat si pasojë nji kryengritje të përgjithëshme prej Shkodre në Gjinokastër. Tri ushtëri të tjera që Sulltani dërgoi kundër Shqipnis tre vjet me radhë u shkatërruen dhe u kthyen në Edrenë pa e krye qëllimin. Suksesi ua shtoi guximin Shqiptarve, të cilët sulmuen garnizonin turk të Gjinokastrës. Atëherë Sulltani dërgoi nji ushtëri të zgjedhun ndën komandën e Isak Beut nga Shkupi. Shqiptarët u kapën në mes të dy zjarreve dhe pësuen nji disfatë të plotë. Megjithatë, orvatja e Turqve me zaptue Beratin me 1438' u përpoq në nji rezistencë shqiptare të pathyeshme.
Duket sikur Gjon Kastrioti kishte qendrue larg këtyne luftrave tue respektue detyrimet që kishte marrë kundrejt Sulltanit. Prapseprap, kur vdiq në vitin 1443, Sulltan Murati nuk ia dijti për nder qëndrimin e tij korrekt dhe të paanshëm, por aneksoi menjiherë principatën e tij dhe dërgoi nji guvernator turk në kështjellën e Krujës. Skënderbeu, i cili kishte mbetë si i vetnu trashëgimtar i shtëpis së Kastriotve, u helmue fort nga kjo pabesi. Ai u betue me vehte se nuk do të linte që kjo grabitje të kalonte pa dënim dhe se do të çkëpuste pronat e familjes nga thonjtë e uzurpatorit. Rastin e volitshëm për të prue betimin e tij në vend Skënderbeu e gjeti më 1443. Ai ishte tue marrë pjesë në nji speditë ushtarake drejtue kundër Kristianve t'Evropës, të primun prej Vojvodës së Hungaris, Jonash Hunjadi. Beteja ndërmjet të dy ushtërive u zhvillue në Konovicë afër Nishit. Skënderbeu, i cili komandonte nji krah të ushtëris turke, pushoi së luftuemi dhe Hunjadi duel fitues. Skënderbeu, i cili kishte ba mend me u kthye në atdhe për të librue tokat arbnore, detyroi qatipin e Sulltanit me i dhanë nji ferman për guvernatorin e Krujës që t'i dorzonte kështjellën. Porsa mërrijti në Krujë, Gjergj Kastrioti u kthye në fen e të parve dhe proklamoi luftën e shenjtë kundër invaduesve muhamedan. Ky epizod dramatik i kthimit të Skënderbeut në Krujë, asht përshkrue në historin e Barletit dhe asht përjetsue në vjershën "Skanderbeg" të poetit amerikan Longfellow. Peshkop Fan Noli shpall se epizodi i kthimit të Skënderbeut në kështjellën historike asht pjella e imagjinatës së Barletit. Pikpamja e tij asht se, mbas kapitullimit të Gjon Kastriotit, Skënderbeu qëndroi pranë babës së tij dhe vetëm kohëmbaskohe shkonte me luftue për Sulltanin në krye të nji fuqije shqiptare.
Kët thezë të rë Imzot Fan Noli e zhvillon në historin anglishte të Skënderbeut që botoi mbas lufte. Po të jet e vërtetë kjo, atëherë del se Skënderbeu nuk u muer peng nga Sulltan Murati. Kurse të gjith auktorët e asaj kohe thonë me siguri se Skënderbeu kaloi disa yjet në oborrin e Sulltanit. Vet Fan Noli nuk e mohon drejtpërsëdrejti kët fakt. Them fakt, sepse përdryshe nuk shpjegohet se si Gjergj Kastrioti muer mbiemnin Isqender dhe titullin bej që ishte atëherë nji gradë në hjerarkin e ushtëris otomane. Nji tjetër pikë që mbetet e pashpjegueshme në thezën e Imzot N.olit asht se si Skënderbeu kaloi njizet vjet në Shqipni mbas mundjes së Gjon Kastriotit dhe nuk muer pjesë në luftrat që u zhvilluen në tokën arbnore. 1 vetmi korrigjim me vënd që Fan Noli i ka ba historis së Barletit asht se, kur u muer peng nga Sulltani, Skënderbeu nuk ishte nji çilimi i vogël, por nji djal i rritun në votrën atnore, i cili kishte kuptue tragjedin e atdheut të sulmuen dhe të mposhtun nga nji fuqi e huej.
Në oborrin e Sulltanit Skënderbeu u vue në shkollën e kadetve të Pallatit. Përveç truqishtes ai mësoi edhe disa gjuhë të tjea dhe sidomos italishten. Arti i luftës zgjoi interesimin e tij ma të madh. Porsa ishte në moshë me përdorë armët, ai u çque në lojnat ushtarake në mes të gjith vërsnikve të tij. Shpata ishte arma e tij ma e preferueme, dhe vrapimi maj kalit sporti që i pëlqente ma tepër. Nga pamja fizike ishte i gjatë, me nji trup të derdhun prej statuje, me sy që shkëlqenin nga gjallnija dhe zgjuetija dhe nji hijeshim burrnor të mahnitshëm. Sulltan Muratit i kishte ba përshtypje shkathtësia e tij mendore dhe mjeshtërija e përsosun në garat me armë. Ai e muer me simpathi dhe e la të jetonte, ndërsa vllaznit e tij duket se u mbytën në nji mënyrë që nuk dihet mirë.
Skënderbeu u ba komandant kavalerije në ushtërin otomane dhe muer pjesë në disa luftra të Sulltanit n'Evropë dhe n'Azi. "Në rrethimin e nji fortese n'Anadoll, - shkruen Fan Noli, - Skënderbeu, si Leka i Madh, u ngjit majë murit, ngriti sanxhakun dhe hyni i pari në qytet". Mbas çdo spedite Skënderbeu kthehej ngadhnjyes dhe sillte n'Edrenë robër dhe plaçkë pa masë. Fama e tij rritej dita-ditës; ushtërija e adhuronte; komandantët e tjerë e kishin zili.
Asht rasti me theksue se qysh kur shkrojti historin e Skënderbeut në gjuhën amtare, Fan Noli u ba dishepulli i doktrinës së Karl Marksit. 1 hutuem nga enthuzjazmi për kët fë të rë politike dhe shoqnore, Peshkop Noli mundohet me futë historin në kallëpin e dogmave të thata marksiste mbi luftën e klasave, determinizmin ekonomik, etj. Në konceptin materialist të historis që predikojnë dishepujt e Marksit nuk ka vënd për ndjenja patriotike dhe për heronj kombëtar, jeta e të cilve asht përzie me legjendë, mbasi për marksistët historin e bajnë "masat". Por derisa Imzot Noli nuk ep prova ma bindëse, na do të preferojmë kallzimin e Barletit mbi kthimin e Skënderbeut në Krujë.

[Gëzim Marku]

Skënderbeu në mes të Turqve dhe Venedikut

Mbasi ngriti flamurin kuq e zi mbi kështjellën e Krujës dhe shpalli luftën e shenjtë kundër invaduesve mysliman, Skënderbeu shtini në dorë pikat e forta të principatës së Kastriotve ku Sulltani kishte vendosë garnizone ushtarake të përhershme. Randësin ma të madhe në mes të tyne e kishte Stefigradi, në kufinin linduer të Shqipnisë, që shërbente si nji kullë vëshgimi për të diktue afrimin e ordhive anmike, të cilat aviteshin gjithnji nga ai drejtim. Të gjith Turqët dhe Shqiptarët që ishin kthye muhamedanë u ftuen të pranojnë fen Kristjane. Ata që refuzuen Skënderbeu urdhnoi që të griheshin pa mëshirë. Kjo ishte e para gjakderdhje që i dha shkëndijë luftës 25 vjeçare që Skënderbeu bani kundër dy Sulltanve osmanlli. Nji valë e bujshme enthuzjasmi në tanë Shqipnin shoqnoi kthimin e Skënderbeut në Krujë. Fama e tij si nji prijës i madh ushtarak kishte ra në veshin e çdo Shqiptari, malcor a fusharak, i madh a i vogël, i pasun a i vorfën. Kjo ishte arma e tij ma e fortë, mbasi ai kuptonte se nji bashkim i ngushtë i të gjith Shqiptarve ishte i domosdoshëm për me iu ba ballë me sukses hyryshit të ordhive turke që nuk do të vonoheshin mbas gjith atyne që ndodhën. Gjergj Kastrioti iu bani nji thime të parve të kombit për të bashkue fuqit për nji qëllim dhe ndën nji komandë të vetme. Kushtrimi i tij u ndigjue dhe nji kuvend kombëtar u mblodh në Llesh, që ishte ndën sundimin e Venedikut. Në kuvënd muerën pjesë krenët e familjeve ma të fuqishme shqiptare, ndër të cilët ma të çquemit ishin: Pal Dugjakini, Pjetër Shpati, Gjergj Ballsha, Andrea Topija, Theodor Muzaka, ashtu edhe Stefan Cërnojeviç i Malit të Zi. Ata u mblodhën më 2 Mars 1444 në kathedralën e Shën Kollit dhe formuen Lidhjen e Princave Shqiptar, tue zgjedhë njizanit Skënderbeun si kryekomandant. Çdo antar i Lidhjes rezervoi të drejtën me caktue numrin e ushtarve që do t'epte si kontribut drejt qëllimit të përbashkët. Ndërsa Skënderbeu kishte likuidue garnizonet turke në tokat e principatës së Kastriotve, kështjella dhe qytete të tjerë të Shqipnis ndodheshin akoma ndën okupatën e anmikut. Kjo bahej simbas rregullave të luftës mesjetare, kur nji prijës lokal, i cili kapitullonte përpara Sulltanit, detyrohej me pague nji haraç të përvitshëm, me i dhanë peng nji a ma tepër pjestarë të familjes së tij dhe me pranue vendosjen e nji garnizoni turk në nji qytet ose kështjellë të principatës së tij. Kur Gjergj Kastrioti proklamoi luftën e shenjtë kundër Sulltan Muratit, garnizone turke kishte në Vlonë, Kaninë, Gjinokastër, Berat dhe Elbasan. Ndërsa në Shqipni u organizuen fuqit për ndeshjen supreme me nji anmik që nuk dinte me u ndale, ne shtetet fqinj kishte marre fund gadi krejt çdo rezistence e orgamzueme Qysh me 1389, Serbia ishte ba nji provincje otomane me Despotin Gjergj Brankoviç si vasal te Sulltamt, te cilit i ishte dhane dy djem si peng dhe te bijen si grue.
Bullgaria kishte pushue me qene nji mbretni e pamvarun qysh me 1393, kur kryeqyteti i saj Ternova kishte ra ne duert e Turqve Stambolli vet ishte nji qytet gadi i rrethuem Nga Oborn i tij ne Edrene Sulltam i diktonte Perandont se çfare politike me ndjeke Kur perandon Jani i Vin Paleologu zgjodhi si trashegimtar te mpin Kostandin, Sulltam u informue dhe çfaqi pelqimin e tij Kostandinit, i cili u ba Perandori i fundit i Bizantit, ishte ne at kohe Despoti i Morës, ku memzi po qendronte ne fuqi, ndersa po e sulmomn Turqet nga nji ane dhe Princet latin te Greqis nga ana tjeter.
I vetmi udheheqes kristian qe luftonte kunder Turqve ishte Jan Hunjadi i Hungaris Ai kishte perkrah kandidaturen e Mbretit Ladislav i III te Polonis, me qene edhe mbret i Hungaris Mbas instalimit te tij ne fronin e Shen Stefanit, Ladislavi kishte emnue Hunjadin Vojvode te Transilvanis dhe komandant te forteses se Belgradit Pikerisht gjate nji lufte te Hunjadit kunder Turqve, Skenderbeu gjeti rastin, sikunder e pame ma nalt, me u kthye kunder Sulltanit.
Boten Kristiane te Perendimit e perfaqesonte ne Shqipni Venediku qe okupcnte skelat e Tivarit, Ulqinit, Lleshit dhe Durresit Qysh diten e pare qe Turqet shkelen kambe n'Evrope, venedikasit filluen me ba nji politike me dy faqe mbas tradites se Dandolos, tue synue vetem e vetem mteresat e tyne egoiste Qendrimi i Republikes se Shen-Markut gjate Kuvendit te Lleshit ilustron ma se mirit ket politike oportuniste qe kishte per parim me i la duert kur punet shkonin keq.
Venedikasit lejuen qe Kuvendi te mbahej ne toke te tyne per te dhane pershtypjen se ishin ne favor te luftes kunder Turqve Ata derguen observues per te pa se ç'u vendos gjate Kuvendit, por refuzuen me marre ndonji detyrim konkret per me lu ndihmue Shqiptarve Pa u trondite nga qendrimi i dyshimte i Venedikut, Skenderbeu u kthye ne Kruje dhe filloi menjehere pregatitjet ushtarake per sulmet nga lindja qe priteshin or'e çast.
Sulltan Murati e priti lajmin e "dezerhmit" te Skenderbeut si nji ofeze personale qe duhej ndeshkue pa vonese Ai ishte i bindun se nji spedite ushtarake nden komanden e gjeneralit te tij ma te zotin do te mjaftonte per te likuidue "rebelin Isqender" qe i kishte shpalle lufte me nji guxim te marre.
Ne Qershor te vitit 1444 nji ushten turke prej 25 000 vetesh, shumica kalores, u nis nden gjeneralin Ali Pasha per me i dhane fund "rebelizmit" te Shqiptarve Por pa kalue shum kohe, Sulltan Murati muer haberin se ushteria e Ali Pashes ishte sulmue befas dhe shpartallue nga trimat e Skenderbeut ne nji lugine te Dibres se Poshtme Beteja, sado e shkurte, kishte qene e rrepte tue i shkaktue anmikut 7000 te vrame Nga ana e Shqiptarve te vramit ishin afro 2000 dhe po ai numur te plagosumsh Si thote Barleti, ne at shesh lufte luanet u ndeshen me luane Kjo fitore e pare e Skenderbeut pati nji oshetime te madhe ne mbare Evropen Knstiane Papa Eugjen i IV, Mbreti Ladislav i Hungans e Poloms dhe Duka i Burgonjes Filip le Bon e brohonten me enthuziasem NjI i derguem fuqiplote i Hungaris u nis per ne Kruje me lidhe nji aleance me mbretin pa kunore te Shqipnis.
Rasti ma i pare per bashkepunim ne luftë të forcave kristiane u paraqit para mbarimit të vitit 1444. Jani Hunjadi dhe Mbreti Ladislav i III ishin tue luftue me Turqët në skelën Varna të Detit të Zi. Skënderbeu u ba gadi me u shkue në ndihmë aleatve të tij, mirpo Despoti i Sërbis, Gjergj Brankoviç, ndaloi kalimin e ushtëris shqiptare nëpër tokat e tij. Ai vuni si shkak armëpushimin për dhjet vjet që ishte nënshkrue në mes të Hungaris dhe Sulltanit në Czegedin më 12 Korrik 1444. Në bazë të atij traktati Murati i II i kishte njoftë si sundimtar në principatën e tij. Kurse i dërguemi i Papës Kardinal Cesarini e kishte bindë mbretin Ladislav me e shkelë armëpushimin. Atëhere Polonija dhe Hungarija i shpallën luftë Perandoris Otomane. Sulltan Murati, i cili ishte tërheqë nga jeta aktive, u kthye me vrap në Edrenë dhe muer komandën e ushtëris turke. Beteja u zhvillue afër Varnës. Armata Kristiane pësoi nji disfatë dërrmuese dhe Kardinali Cesarini bashkë me mbretin Ladislav mbetën të vramë në sheshin e betejës. 1 pikëlluem nga pamundësijë me mbajtë premtimin, Skënderbeu i dha nji mësim Despotit Brankoviç tue ba kërdin në tokat serbe pranë kufinit.
Të vetnut në botën kristiane t'Evropës që e muerën me sy të keq fitoren e Skënderbeut qenë Venedikasit. Ata u trembën se mos Gjergj Kastrioti bahej prijës i gjith Kristianve të Perëndimit dhe kërcënonte ma tepër se vet Sulltani dallaverat dhe kombinacjonet* e tyre tregtare jo shum të pastra. Për të evitue nji gja të tillë Doga i Venedikut filloi negocjata me Turqët për të shtie në dorë Vlonën dhe Gjinokastrën. Sikur nuk mjaftoi kjo, Venedikasit gjetën sebep nga një përleshje ndërmjet dy familjeve princore shqiptare për me i shpallë luftë Skënderbeut, i cili iu dha nji dackë të shëndoshë në betejën e Drinit më 23 Korrik 1448. Doge i banë apel Sulltanit, i cili dërgoi menjiherë nji armatë në Shqipni. Kësaj Skënderbeu ia ndreqi hesapin në gusht po t'atij viti. Nji paqe e mballosun u nënshkrue vitin tjetër, kurse për pak Venediku do të kishte humbë të gjitha posedimet e tij në Shqipni. Skënderbeu muer premtimin se Republika e Shën Markut do t'i paguente nji subvencjon të përvitshëm prej 1400 dukatë dhe nji hua prej 1500 dukatë për të marrë pjesë me Hunjadin në luftën kundër Turqve. Ky farë armëpushimi, jo shum i sigurtë, vazhdoi deri më 1463 kur Venediku vet ishte në luftë me Turqët dhe, tue pasë nevojë për krahun e pathyeshëm të Skënderbeut, vrapoi me firmue nji aleancë me të.

[Gëzim Marku]

Aleanca me Mbretin e Napolit

Prej vitit 1444 e tutje Sulltani dërgoi mot për mot kundër Skënderbeut nji ushtëri turke ndën komandën e njanit apo tjetrit prej gjeneralve të tij ma të mirë. Te gjith u mundën me nji rregullsi të pagabueshme para se me mërrijtë deri në Krujë. Ma në fund, më 1450 Murati i II vendosi me u nisë vet në krye të ushtëris për me i hangër kryet këtij kapiteni të nji populli malcorësh që guxonte me i ba luftë sundimtarit ma të fuqishëm t'asaj kohe. Kështu u ba rrethimi i parë i Krujës ndën komandën e vet Sulltanit të perandoris Otomane. Ai kishte prue me vehte metalin për të shkrie topa në vënd. Gjylet treqind kilshe ranë si breshër kundër mureve të kështjellës, mbasi komandanti, kont Urani, refuzoi me përbuzje nji ultimatum* me u dorzue. Bombardimi i furishëm bani efektin dhe muri i kalas u çpue në nji vend. Yryshi i ushtëris turke me u futë mbrenda u ndal përpara murit të krahnorve shqiptare. Muej me radhë Sulltan Murati nxiti ushtarët e tij me zaptue reduktin e fundit të rezistencës shqiptare, por më kot. Turqët duhej të mbronin vehten nga sulmet e trimave të Skënderbeut që kishin zanë pozitë në malet përmbi kështjellën dhe nuk e linin anmikun të merrte frymë, të gruponte fuqit, të sillte ushtëri dhe mate- rial dhe të pregatiste mësymjen. Nërkaq, Venedikasit banin pare tue iu shitë Turqve ushqim dhe municjon. Në dëshpërim e sipër, Skënderbeu ofroi me iu dhanë Krujën po të vinin me i ndihmue atij në vend që me ndihmue anmikun. Por ata thanë se tregtija me Turqët iu leverdiste ma tepër. Prapseprap ndihma e venedikasve nuk e shpëtoi Sulltanin nga disfata. Mbas pes muej orvatjesh të pafrytëshme Sulltan Murati ngriti rrethimin e Krujës dhe u kthye në kryeqytetin e tij. "Kështu mbaroi, - shkruen Falmrayer, - akti i parë i tragjedis shqiptare".
Tue ndjekë gjurma-gjurmës Turqët që po tërhiqeshin, Skënderbeu u kthye triumfalisht në Krujë. Ishte e para herë qysh prej kohës së Sulltan Osmanit, që nji ushtëri turke thyhej në luftë tue pasë në krye vet shefin e Perandoris. Skënderbeu muer famë si gjenerah ma i madh i botës kristiane. Ai kishte dalë fitues kundër nji ushtërije dhjet herë ma të madhe dhe që ishte pajosë me artilerin ma të mirë t'asaj kohe. Triumfi i Shqiptarve kishte kunorëzue gjashtë vjet luftime të parreshtuna, por humbjet në njerëz ishin shum të mëdha. Me mija Shqiptarë ishin vra në luftë ose masakrue, shum krahina ishin shkretue nga anmiku që tërhiqej. Skënderbeu kishte nevojë të ngutëshme për ndihma, për me iu ba ballë sulmeve të tjerë që nuk kishin për të vonue. Pikërisht n'at kohë të kritikëshme disa nga pjestarët ma të fuqishëm të Lidhjes Shqiptare e lanë në baltë fatosin kombëtar, tue dezertue kush në Turqët, kush me Venedikasit. Vetëm pjestarët ma të ngushtë të familjes i qëndruen besnik Skënderbeut.
Gjergj Kastriotit nuk i mbetej rrugë tjetër veçse me gjetë aleatë të tjerë jashtë Shqipnis. Ai iu drejtue Mbretit të Napolit, Alfonsit të V, i cili ishte anmik i Osmanllive dhe i Venedikut. Kësisoj, Italija e Jugut u përzie edhe nji herë në historin e Shqipnis. Në nji kapitull të maparshëm kallzova se si Papa Urban i IV ftoi të vëllan e mbretit të Francës, Karlin Anjou (Anzhu), me i shkue në ndihmë kundër mbretit të Siçiljes dhe Napolit, Manfred, që ishte prej shtëpis mbretnore gjermane Hohenstaufen. Në Kallnuer 1266, Papa Klement i IV, pasardhësi i Urbanit të IV, kunorzoi në Bazilikën* e Shën-Pjetrit Karlin Anjou si mbret të Siçiljes. Ai kishte ardhë n'Itali në krye të nji ushtërije franceze, e cila mundi forcat mercenare të Manfredit në betejën e Beneventos. Karli hyni triumfalisht në Napoli dhe u suell si nji zaptues pa shkrupulla kundrejt popullatës vendase.
Anmiqsija kundër tij shkoi tue u shtue. Në Siçilje, që ishte qendra e rezistencës, u organizue nji komplot për të prue në fuqi nji nga nipat e mbretit Manfred. Ky ishte mbreti i Aragonës*, Don Pedro, i cili ishte martue me të bijën e trashëgimtaren e mbretit Manfred dhe ishte afrue me Perandorin e Bizantit, Mihail Paleologun, kundër Karlit Anjou, i cili kishte dalë si eksponenti i dinanstis latine të Stambollit. Sikur e pamë ma nalt, Karli kishte marrë titullin Mbret i Shqiptarve dhe po gatitej me debarkue në Shqipni. Pikërisht në at kohë Don Pedro, me ndihmën financjare të Paleologut, kurdisi planin e nji spedite ushtarake kundër Siçiljes, mirpo para se flota aragonase të nisej prej Barçelonës, populli i Palermos bani vet nji kryengritje që njifet në histori si "Vesprat Siçiljane", mbasi ndodhi më 31 Mars 1282. Turma e Palermos u çue peshë tue pa nji grup francezësh që mundoheshin me rrëmbye nji nuse që shkonte në Kishën e Santo- Spirito, jashtë mureve të qytetit. Kupa e vuejtjeve dhe e poshtnimeve ishte mbushë deri në buzë. Ata që panë sqenën e keqpërdorimit të nji vajze të rë me duvak të bardhë bërtitën "vdekje Francezve". I gjith qyteti vrapoi si nji sahat i kurdisun, kështjella u zaptue dhe para mbarimit të ditës 2000 francezët e Palermos ishin masakrue. Kryengritja u përhap në krahina dhe, me pushtimin e Messinës më 28 Prill, e gjith Siçilja ishte librue nga sundimi i huej. Tue pasë frikën e nji kundërsulmi hakmarrës të Karlit Anjou, Siçiljanët ftuen Don Pedron me marrë kunorën si trashëgimtar i Manfredit. N'at mes, i biri i madh i Don Pedros, Jaku, hypi në fronin e Aragonës, dhe ai dërgoi të vëllan Frederikun të mbretnonte në Siçilje. Dinastija Aragoneze mbajti vetëm kunorën e Siçiljes gjatë tanë nji shekulli, ndërsa dinastija e Karlit Anzhu vazhdonte me sundue mbretnin e Napolit.
Më 1421 mbretnesha e Napolit, Joanna e II, e cila nuk kishte fëmijë, adoptoi si trashëgimtar rnbretin Alfons t'Aragonës dhe Siçiljes. Por ndën presjonin e Papës dhe të princave t'Italis, ajo ndërroi mendjen dhe preferoi Ludovikun e II-të të dinastis Angjevine. Mbasi ky i fundit vdiq para Joannës, ajo emnoi si trashëgimtar të fronit vllan e tij, Renë de Provence. Por mbreti Alfons i Aragonës vazhdoi me e quejtë vehten trashëgimtar të mbretnis së Napolit dhe, mbas vdekjes së Joannes, u nisë për me e shtie në dorë. Halli asht se, tue dashtë me prue në vënd ambicjen e tij, Alfonsi ra në luftë me Genovezët, të cilët e zunë rob dhe e prunë në Milano. Filipi, Duka i Milanos, u bind nga argumentat e Alfonsit se ishte marrëzi për të me lidhë aleancë me Francezët për të prue dinastin Angjevine në krye të mbretnis së Napolit. Kështu që Filipi e la Alfonsin të lirë dhe e ndihmoi me vazhdue luftën. Kaluen gjashtë vjet lufte dhe përpjekjesh para se Alfonsi i V bashkoi përsëri mbretnit e Napolit dhe të Siçiljes ndën shpatën e tij. Ky ishte Alfons Shpirtmadhi, të cilit Skënderbeu iu drejtue për ndihmë mbas fitores së tij të kushtueshme kundër Sulltan Muratit. Nji traktat aleance u nënshkrue në Gaeta më 26 Mars 1451. Mbas sistemit feodal t'asaj kohe, Skënderbeu u proklamue sa për formë vasali i Alfonsit të V dhe u angazhue t'i paguente nji shumë të hollash vit për vit. Mbreti i Naplit, nga ana e tij, muer përsipër t'i dërgonte Lidhjes Shqiptare nji fuqi ushtarake të caktueme dhe ndihmë financjare për të vazhdue luftën kundër Osmanllive. Në krye të trupave aragoneze u emnue nji gjeneral luftëtar, i cili u vendos në Krujë. Traktatin e nënshkruen edhe princat shqiptar të tjerë dhe Lidhja e Lleshit u riorganizue me Skënderbeun si kryekomandant i kunorës së Aragonës, me nji pensjon prej 1500 dukatë në vit. Nji fuqi simbolike prej 100 ushtarësh katalanë zuni vend në kështjellën e Krujës dhe qëndroi atje deri mbas vdekjes së Skënderbeut. Mbas çdo fitoreje që korrte kundër Turqve, Skënderbeu i dërgonte Alfonsit nji pjesë të plaçkës që mbetej në duert e Shqiptarve, por asnji haraç në të holla. Traktati i Gaetas ishte sajue si guri themeltar i kryqëzatës kundër Sulltanit, tue ndjekë gjurmat e prijësit norman Robert Guiscard. Por kjo ndërmarrje dështoi dhe ushtërija aragoneze nuk debarkoi në Durrës. Skënderbeu vazhdoi të jet zot në tokën e vet dhe u trajtue nga mbreti i Napolit si aleat me të drejta të barabarta. Mjerisht, disa nga bashkëpuntorët ma të ngushtë të Skënderbeut e interpretuen traktatin e Gaetas si prammin e nji zgjedhe te huej. Intngat e anmikut nga Edrenja dhe te Venedikut shfrytzuen sa mujten ket vale pakenaqesije dhe Shqipnija u kercenue nga rrebeshi i vellavrasjes. Vendi i yne shpetoi nga kjo katastrofe* e tille me nderhymjen e Kryepeshkopit te Durresit Imzot Engjellit, i cili u ngarkue nga Papa Nikolla i V me pajtue grindjen ne mes te Shqiptarve.
Viti 1451 u shenue me nji ngjarje te hareshme qe ishte martesa e Skenderbeut. Mbretnesha e Shqiptarve u ba Andronika ose Donika, e cila ishte e bija e Gjergj Arianitit, princit te Vlones dhe Kanines. Kjo mertese prum me vehte pajtimin e Skenderbeut me shtepin e Arianitve qe kishte marre anen e Venedikut mbas krizes se vitit 1450. Nusja pruni nji paje te çmueshme mbi te cilen auktoret e asaj kohe nuk japin hollesina. Martesa politike e Skenderbeut bani disa te pakenaqun ne mes te krenve Shqiptar, dhe sidomos te kater djemt' e Arianitit, nipin e Skenderbeut Hamze Kastriotin, i cili ishte rtite ne fë muhamedane, dhe parin e Dukagjinit. Kta te fundit, Venediku mundohej me i nxite me nji menyre ose me nji tjeter, ta luftonin poziten e Gjergj Kastriotit si mbretin pa kunore te kombit Shqiptar. Kur u zbulue nji komplot per vrasien e Skenderbeut dhe dyshimi ra mbi Dukagjinet, Shqipnija ment u zhyte ne vllavrasje. Papa ngarkoi Peshkopin e Drishtit me prue pajtimin ne mes te pans shqiptare. Misjoni i tij u kunorzue me sukses kur Dukagjinet provuen se nuk kishin gisht ne komplot. Auktoret e vertete te komplotit nuk u zbuluen kurr ose emnat e tyne nuk u shpallen botmsht. E vetemja disfate serjoze qe pesoi Skenderbeu gjate karrjeres se tij ngadhnjimtare ishte ne rrethimin e Beratit te okupuem nga nji garnizon i ushteris turke. NJI kontigjent napoletan prej 200 vetesh ishte dergue per te forcue ushtenn e Skenderbeut pre) 12 000 tnmash. Berati u rrethue nga te kater anet, u vune ne vepnm aparatet e atehershem per te rrafe muret e kalas dhe ma ne fund u çel nji vend per kalimin e ushteris. Komandanti i garnizonit turk ofroi me u dorzue mbrenda 11 ditve po te mos i vinte den atehere ndonji ndihme nga jashte. Keshilli i luftes vendosi me e pranue ket dorzim me kushte. Skenderbeu la kampin e ushteris shqiptare dhe u nis per nji fushate tjeter. Kalimi i ditve te gjata pa asnji veprim çthun disiplinen ne radhet e kreshnikeve te Kastriotit. Kur, pa prite e pa kujtue, 40.000 kalores Turq nden komanden e Isa Bej Evrenozit plakosen ushterin shqiptare dhe grine me shpate sa muejten, tue mos lane gjalle as komandantin, Muzake Topija.
Si rezultat i kesaj katastrofe, filluen dezertimet ne anen e armikut. Ai qe shkaktoi idhnimin, dhe asht e vertete me thane, pikllimin ma te madh ishte Moisiu i Dibres, gienerali ma i afte i Gjergj Kastriotit. Bashke me Moisin, u hudhen me Turqet edhe Hamze Kastrioti dhe dy Dukagjinet. Gjergj Araniti shkoi me Venedikasit. Gjin Muzaka i shpjegon kto dezertime tue thane se Skenderbeu kishte fillue politiken e centralizimit te shtetit, tue aneksue krahinat qe ata sundomn ne baze te sistemit feodal Gjergj Kastriotin e detyruen rrethanat historike me ndjeke at politike, mbasi ishte e vetemja menyre per me iu ba balle sulmeve turke. Densa Shqipnija ishte e ndame ne principata te vogla autonome, Skenderbeu ishte ne rrezik qe te mbetej vetem ne diten ma te keqe. Urtesija dhe larkpamja e herojt tone te pavdekshem u provue aty per aty kur Moisi Dibrani marshoi kunder Shqipnis ne krye te nji ushterije turke, e cila u derrmue para se te shkelte ne token arbnore. Moisiu u kthye në Krujë i penduem dhe i kërkoi ndjesë prijësit të kombit. Skënderbe zemërluani u tregue burrë shteti i vërtetë dhe e fali dezertuesin që i kishte ra ndër kambë. Prej asaj kohe Moisiu luftoi trimnisht për kauzën kombtare deri ditën që pësoi vdekjen e martirit nga dora e anmikut.
Gjergj Kastrioti muer hakun e disfatës së Beratit më 1457, kur Sulltani dërgoi nji ushtëri prej 80.000 vetësh për me i dhanë grushtin e vdekjes. Skënderbeu manevroi në mënyrë që t'u linte Turqve përshtypjen se nuk guxonte me iu dalë përpara dhe u vërsul përmbi ta si shqiponja kur nuk e prisnin. Humbjet e anmikut besohet të ken arrijtë 15.000 deri 30.000 të vramë. Hamzë Kastrioti kishte ardhë me ushtërin turke për me u ba sundimtar i Shqipnis ndën hijen e Sulltanit. Ai u zue rob dhe u mbyll në kështjellën e Krujës. Skënderbeu tregoi edhe nji herë shpirtmadhësin e tij tue falë tradhëtin e të nipit, të cilin e kishte dashtë aq shumë. Mbas kësaj fitorje të rë që habiti botën, aq ma tepër sepse ishte e papritun, Papa Kalikst i III emnoi Gjergj Kastriotin si kryekapedan të Selis së Shenjtë. Në nji letër drejtue Perandorit të Gjermanis, Frederikut të III, Shefi suprem* i Krishtenimit e cilson Skënderbeun si luftëtar të palodhun dhe si Ushtar të Krishtit me krahun e pathyeshëm. Në nji rast tjetër, Papa Kalikst i III flet për "birin tonë të shtrenjtë Skënderbeun fisnik, mbretin e Shqipnis". Më 1460 Gjergj Kastrioti pat rastin me i shpërblye trashëgimtarit të Alfonsit të V, mbretit Ferdinand të Napolit, ndihmën bujare që i kishte dhanë i ati. Alfons Shpirtmadhi vdiq me 1458 tue lanë si trashëgimtar Ferdinandin, birin e tij pa kunorë. Papa Kalikst i III, i cili ishte prej origjine spanjolle, e kishte marrë mbretin e Napolit në gazep për shkak se ai nuk deshi me marrë pjesë në Kryqzatën kundër Turqve dhe dërgoi flotën kundër Gjenovezve. Anmiqsija e papajtueshme e Alfonsit e kishte nxitë Republikën detare të Gjenovës me u afrue me dinastin angjevine. Në vitin e vdekjes së Alfonsit, Gjon Anjou u proklamue mbreti protektor* i Gjenovës. Nji mot ma vonë ai organizoi speditën ushtarake për të zaptue Napolin. Lufta vazhdoi dy vjet por Napoli nuk ra në duert e Gjonit. Megjithatë Ferdinandi nuk e ndjente vehten të sigurtë mbi fron, mbasi ishte i kërcënuem nga baronët feodal t'Italis së Jugut. Papa Piu i II, i cili kishte zanë vendin e Kaliksit të III, duel përkrahës i Ferdinandit dhe ftoi Gjergj Kastriotin me i ardhë në ndihmë. Para se me u nisë për n'Itali, Skënderbeu stabilizoi marrëdhanjet me Venedikun, tue nënshkrue nji traktat aleance të vërtetë. Me porosin e Shenjtëris të tij Piu i n, Kryepeshkopi i Durrësit Imzot Pal Engjëlli bani pajtimin me Dukagjinët. Ma në fund, u nënshkrue edhe nji armëpushim dy vjetësh me Sulltan Muratin.
Kur u bindë se Shqipnija ishte sigurue kundër anmiqve të jashtëm dhe ngatërresave të mbrendshme, Skënderbeu bani pregatitjet për speditën e Italis. Princi i Tarantos, i cili ishte në krye të lidhjes së Baronve t'Italis, u mundue ta bante Skënderbeun me heqë dorë nga kjo punë, tue i tregue se Ferdinandi nuk i kishte të gjata si Mbret i Napolit. Skënderbeu e kishte kuptue pozitën e tij të pashpresë, por nuk donte me lanë në baltë në ditën e rrezikut trashëgimtarin e aleatit të tij ma të nderuem. 1 shkroi princit të Tarantos për të hudhë poshtë propozimet e tij dhe mbaroi tue thanë: "Jam mik i virtytit dhe nuk lakmoj begatin". Në verën e vitit 1461 Skënderbeu u nis me det në krye të speditës shqiptare për në Raguzë ku banonte nji koloni e fortë shqiptare. Senati i qytetit i bani nji pritje madhështore. Mbasi pushoi disa dit, Skënderbeu u nis për në Barletta, ku debarkoi me nji fuqi prej 3000 kalorësh dhe ushtarë të zgjedhun. Nënkomandant i kësaj fuqije ishte i nipi i Gjergj Kastriotit, Gjon Ballsha.
Pozita e Ferdinandit ishte gadi e pashpresë. Pa bjerrun asnji minutë, Skëndebeu filloi veprimin për të shpëtue Barletlën që kishin rrethue anmiqt e Ferdinandit me Princin e Tarantos në krye. Me sulmin e vrullshëm të fuqive shqiptare rrethimi i Barlettës u thye dhe Skënderbeu bani kërdin në mes të ushtëris anmike, ndërsa ajo po tërhiqej e demoralizueme. Shpejtësia e rrufeshme e manevrimit dhe dora e sigurtë në drejtimin e sulmeve i fituen Skënderbeut admirimin e mahnitun të gjith atyne që e vëzhguen.
"Emni dhe lajmi i ardhjes së tij, - shkruen nji historian i asaj kohe, - jo vetëm që shkatërroi gjith planet e anmikut, por mbushi tanë Italin me famën dhe ngadhnjimin e tij". Mirënjoftja e mbretit Ferdinand nuk kishte ma kufi. Ai e quejti Skënderbeun "Babë" dhe i dha në posedim të përhershëm Tranin dhe San Giovanni Rotondon n'Italin e Jugut.
Fitoret e Gjergj Kastriotit në Barletta dhe mandej në Trani e kthyen fatin e luftës në favor të mbretit lë Napolit. Ushtërija e Ferdinandit kaloi në ofensivë dhe, ma në fund, rezistenca e Baronëve t'Italis u dërrmue. N'at kohë Skënderbeu vrapoi me u kthye në Shqipni, mbasi ishte dukë në horizont rreziku i nji ofensive të re turke.

[Gëzim Marku]

Karakteri i Skënderbeut dhe cilsit e tij si prijës luftarak

Gjergj Kastrioti ishte gadi 40 vjeç kur u ba prijësi i kombit shqiptar në luftën kundër invaduesit otoman. Fuqija e tij fizike dhe shkathtësija mendore ishin në kulm. I gjatë, i hijshëm, me shtat të derdhun si nji statujë, me tipare të skalituna dhe nji pamjf- madhështore, Skënderbeut i kishte dhanë Zoti nji fuqi vigani dhe shpejtësin e nji atleti te përsosun në lëvizje. Ishte nji gjeni i lindun përsa i përket artit të luftës dhe nji luftëtar i pashoq për trimnin dhe aftësin e tij më iu prie të tjerve.
Asnji armë lufte e atij shekulli nuk kishte sekrete për Skënderbeun, por ai çquhej sidomos në përdorimin e shpatës së tij të gjatë dhe të përkulun, nji shpatë që çdo njeri tjetër memzi e ngrinte me të dy duert. Mbasi ishte aq i fortë dhe i shëndoshë, i pëlqente me hangër dhe me pi boll, por kënaqej me pak orë gjumë, tue mos e pasë për gja me fjetë atje ku të qëllonte. Dëfrimet e zakonshëm të jetës nuk i interesonin fort dhe ai gjente prehje në sportin e njeriut të aksjonit si gjueti, vrapim kuejsh dhe ojnat ushtarake që i ndihmonin me mbajtë trupin në formë të mirë dhe me ushqye burimet e energjis të tij të pashterueshme. Guximi i tij në sheshin e luftës mund të dukej krejt i çmendun sikur të mos ishte shoqnue nga gjakftotësija dhe gjykinu i mprefet që e vinin gjithmonë në gjendje me e dominue situatën dhe me sigurue fitoren. Hypun mbi kalin e tij të bardhë dhe me shpatën gadi për të prë kryet e anmikut, Skënderbeu u printe trimave shqiptar dhe ndodhej gjithnji në vendin e rrezikut ma të madh, tue përbuzë vdekjen me nji qetësi shpirtnore që nuk mund të përfytyrohej. Kishte shpëtue gjallë gadi për nji fije kaq shpesh saqë njerzija kujtonin se ishte efekti i nji mrekullije të Zotit. Skënderbeu muer vetëm nji herë nji varrë në shpatull, tue u rrëzue prej kalit ndërsa e rrethuen trimat shqiptar. Mbrenda pak sekondave e mblodhi vehten dhe vazhdoi luftën.
Gjergj Kastrioti ishte i pamëshirshëm me anmiqtë por gjithmonë i gatshëm me falë ata që i kishin ba keq dhe që i kërkonin ndjesë. Besa shqiptare ishte parimi i kodit tonë moral që ai çmonte ma tepër, dhe nuk ishte punë që t'i shmangej edhe sikur të rrezikonte me bjerrë gjithçka. Në përgjigjen që i dërgoi Princit të Tarantos, i cili e ftonte me braktisë mbretin e Napolit në fatin e tij, Skënderbeu thoshte: "Na që kemi pa kaq të mira nga Naltmadhnija e Tij, i ndjeri mbret Alfons, do të baheshim me turp dhe do të na nxihej faqja si njerëz të pabesë dhe pa mirënjoftje sikur të mos i shtrinim dorën të birit në ditën që ka nevojë". Gjergj Kastrioti i kishte kushtue vehten liris dhe mirëqenjes së popullit me nji vetmohim të plotë. Qëllimi i tij ishte jo vetëm t'i mbronte nga sulmet e anmikut të huej por edhe t'i bashkonte si nji komb të pamvarun. Tue dashtë me veprue si nji prijës kombëtar dhe jo si nji shef feodal Skënderbeu shkaktoi anmiqsin e disa nga krenët ma të fuqishëm të Shqipnis, të cilët donin të ushtronin nji pushtet absolut në krahinat e tyne dhe nuk ngurruen të dezertonin në fazën ma të kritikëshme të luftës kundër Turqve. Gjergj Kastrioti ishte nji Katolik i divotshëm dhe i frymëzuem nga forca morale që ngriti valën e Kryqzatave në shekujt e maparshëm. Në çdo rast të jetës së tij ai u mundue të vepronte simbas urdhnave të fes kristiane. Dëshiri i tij ma i flakët ishte me fitue zemrat e njerzve me mirësin, drejtësin dhe bujarin e tij, se me i dominue me anë të frikës dhe të interesit material. Tue iu drejtue nji dit trimave shqiptar Skënderbeu u tha (simbas tekstit të Barletit përkthye nga Fan Noli):

"Kapedanë dhe ushtarë trima". S'është as e re, as e papritun pamja që kam sot përpara syve. Ashtu si ju kujtonja, ashtu ju gjeta, stërnipër të thjeshtë të një race të vjetër dhe bujare, trima dhe besnikë të patronditur të vendit dhe të mbretit tuaj. Edhe jam i lumtur tani që mund t'ju hap zemrën time. Ju thom pa u mburrur që, sa kam rrojtur, kam patur gjithnjë këtë mall për atdhenë dhe këtë dëshirë për lirinë. Kur më ftuat për këtë vepër nga shërbimi i Sulltanit, kisha në zemër atë dëshirë që kishit edhe Ju. Juve ndofta ju shkoi nga mëndja që e kisha harruar vëndin, edhe nderin, edhe lirinë, kur ju ktheva prapa të helmuar, pa ju dhënë asnjë shpresë dhe pa ju treguar asnjë ndjenjë bujare dhe shpirtmadhe. Po unë sillesha me atë mënyrë, se ashtu e deshte shpëtimi i juaj dhe i imi, se puna ish e tillë se duhej bërë dhe jo thënë, se e shikonja që kishit më tepër nevojë për frë sesa për shtyrje. Jua fsheha planet e mia dhe s'jua çfaqa dëshirën që kisha në zemër aq vjet, jo se s'u kisha besim, jo se s'jua dinja shpirtin, po se ju ishit të parët që e hothtë zjarrin dhe u futtë në këtë valle; po se puna duhej mejtuar thellë, se duheshin gjetur mjetet, se duhej zgjedhur koha e mirë. Ndryshe do të derdhej gjak më kotë dhe përfundimi do t'ish nji robëri me e keqe se e para. Dhe ahere çdo shpresë për të nesërmen fluturonte; se nji punë si kjo niset njiherë e mirë; dhe në mos vaftë mbarë, rasja dhe mjetet për ta nisur ikin e s'kthehen kurrë prapë. Prandaj s'ja tregonja planin tim as vetes sime dhe ruhesha mos me shkiste gjuha dhe më dëgjonin muret. Kam për dëshmor Hamzën, tim nip, që e kam pasur këshilltar, përkrahës dhe shok armësh, me ca të tjerë të pakë, me besnikërin e të cilve e vumë këtë plan në vepërim. Tani, ndonëse rronim e hanim bashkë dhe kishim një zemër dhe një shpirt, me gjithë këtë asnjë nga këta s'më kish dëgjuar kurrë të zë n'gojë atdhenë, lirinë dhe krishtërimin, gjersa ardhi rasa në betejë të Nishit. Lirinë mund ta kishit fituar me trimërinë tuaj nuk i mungojnë burrat, po ju pëlqeu ta prisni nga dora e ime, ndonëse vonë, se kështu ndofta desh vet i madhi Zot. Se është me të vërtetë çudi që trima kryelartë si ju, të rritur në liri, duruat kaq kohë robërin e barbarve, duke pritur të më shikoni një ditë në krye tuaj. Po vallë, a e meritonj këtë titull të bukur të çlironjësit që kini mirësinë të më jipni? Lirinë s'jua solla unë, po e gjeta këtu, në mes tuaj. Posa shkela këmbën këtu, posa dëgjuat emrin, renttë që të gjithë, më dualtë përpara kush e kush më shpejtë, sikur t'ishin ngritur nga varret atërit, vëllezërit, bijtë tuaj, sikur të kishte zbritë nga qielli vetë Perëndia. Më prittë me aq dashuri dhe gëzim, më sualltë aq shërbime të çmuara e pa numër, sa më bëtë më tepër ju robin tuaj sesa unë të lirë ju. Këtë mbretëri, këtë qytet nuk jua dhashë unë, po ju gjeta t'armatosur, lirinë e kishit kudo, në krahërore, në ballë, në shpata e në ushtat; si gardjan besnikë t'emëruar prej tim eti, ja ma vutë mbi krye këtë kunorë, ju ma dhatë në dorë këtë shpatë, ju më bëtë zot të kësaj mbretërije, të cilën ma ruajtët me aq besë, me aqë kujdes, me aq mundime. Shpjermëni tani, me ndihmën e perëndisë, që ta çlirojmë tërë Shqipërinë. Pjesën më të madhe, pothuaj tërë punën, e mbaruat: Kruja dhe tërë krahina e saj u fitua; Dibra dhe Malësitë u bashkuan me ne; anmikut s'i mbeti as emëri, as shënjat në fushat tona; qëndrojnë vetëm fortesat. Kam shpresë t'i marrim edhe këto me hir a me pahir, me dhelpëri a me trimëri, ndonëse garnizonet turke janë më të forta dhe kështjellat janë vendosur si shkëmbenj të ashpër dhe të paafruarshëm. Armiku është i rrethuar, i dëshpëruar, dhe s'i kanë mbetur veçse muret e fortesave. Po për këto do të këshillohemi e do të përfundojmë më nurë kur të vemi në vënt e kur të kemi armët në dorë dhe anmikun përpara, sesa tani për së largu dhe pa ditur se ç'kemi përballë. Do të nisim nga Petrela më parë, jo se kjo është më e lehtë për t'u fituar - përkundër është një fortesë prej natyre dhe ka një garnizon të fortë - po se ndodhet më afër kryeqytetit, dhe jam i sigurt që lajma e mirë e ngjarjeve në Krujë ua ka ngrirë gjakun armiqve. Të tmerruar nga trimërija e juaj dhe nga çkatërrimi i garnizonit të Krujës, ndofta do të na lëshojnë fortesën më të mirë; në mos, po do t'i shtrëngojmë të na e japin me të keq. Një gjë vetëm duhet të keni nër mënt: në mos e marrshim Petrellën, asnjë nga ne s' duhet të kthehet prapë i gjallë. Ngrehni pra flamurin përpara, dhe rrëfehuni burra si ngahera. Perëndia, si gjer tani, ashtu edhe paskëtaj, do të na ndilnmojë dhe do të na nxjerrë faqebardhë. O Burrani!"

Kujdesja për ushtërin ishte kasaveti ma i madh i Skënderbeut. Ai dijti me përfitue nga eksperjenca e vet pranë Sulltanit, tue krijue nji ushtëri të zgjedhun dhe të përhershme mbas modelit të Jeniçerve. Por ai nuk kishte nevojë me përdorë metodën barbare të grabitjes së djemve të mitun nga gjiu i familjes për me i mbyllë në kazermat, mbasi çdo Shqiptar lakmonte me shërbye si ushtar i përhershëm i prijësit t'adhuruem të kombit. Kjo ushtëri kombtare, që ishte rekrutue mbas listave të hartueme nga Skënderbeu vet, nuk kapërcente të dhjetmijët. N'at kohë nuk kishte as kazerma dhe ushtarët banonin nëpër shtëpijat e tyne. Kur vinte lajmi se nji ushtëri turke po i afrohej kufinit epej kushtrimi nga kështjella e Krujës dhe trimat e Kastriotit vraponin nëpër vendet që iu ishin caktue. Kryetarët e familjeve sunduese shqiptare, që kishin aderue në kombëtare në krye të forcave armate të tyne. Por faktori vendimtar në fitoret e Skënderbeut ishte garda e tij personale, e cila përbahej nga dy a tre mijë kalorës. Kjo ishte e vetëmja armë që mund t'iu bante ballë Turqve, të cilët ishin kalorës të lindun. Tue përdorë taktikën e sulmeve të befta me trimat e hypun në kuaj që shkonin si vetëtima, Skënderbeu shkaktonte rrëmujën dhe panikun në mes të kambsoris anmike, qoftë në marshim e sipër, qoftë kur kishte rrethue nji kështjellë. Në fushë të hapët ai manevronte në mënyrë që me drejtue ushtërin anmike në nji tokë të përshtatun, ku mund t'i vërsulej me kalorësit si shkaba dhe t'i grinte copë-copë. Gjithmonë në ballë të ushtëris gjatë këtyne betejave legjendare, Gjergj Kastrioti korrte fitoren vetëm me prezencën e tij, tue u futë tmerrin ushtarve t'anmikut. Turqët kishin të drejtë me i pasë frikën, mbasi Skënderbeu nuk njifte mëshirë kur ishte tue luftue. Kjo shpjegohet me faktin se anmiku ishte i tillë jo vetëm nga kombsija, por edhe nga feja, dhe kodi moral i Mesjetës nuk u vinte asnji kufizim kristjanve që luftonin kundër muhamedanve. Tue mos lypë nga të tjerët ma shum sesa ishte gadi të bante vet, Skënderbeu adhurohej nga ushtarët e tij, të cilët i bindeshin me nji vetmohim të plotë. Ai vet kujdesej mbas çdo fitoreje që seicili të merrte pjesën që i takonte nga plaçka e zanun prej anmikut. Ai u epte shpërblimin moral, që ishte ma i çmueshëm, atyne oficerve dhe ushtarve që ishin dallue ma tepër për guxim dhe trimni, tue i ftue në tryezën e tij dhe tue pi për shëndetin e tyne. Rrallë iu desht të përdorte autoritetin e tij si kryetar kundrejt misave të paris shqiptare, që luftonin ndën komandën e tij për kauzën kombtare. Ai imponohej gadi gjithnji me forcën e karakterit të tij, me gjykimin e pagabueshëm, me aftësin e tij si mjeshtër në artin e luftës dhe me shembullin që epte, t'ue dalë gjithmonë vet përpara. Por Gjergj Kastrioti nuk përbuzte kurr mendimin e prijësve të tjerë të luftës kombëtare. Para çdo beteje me randësi ai mblidhte këshillin e luftës që përbahej nga gjeneralët e ushtëris dhe pjestarët e Lidhjes Shqiptare dhe vendosnin së bashku planet strategjike mbas nji bisedimi të hapët dhe të imtë. Në rastin e rrethimit të Beratit më 1455, Skënderbeu iu përulë vendimit të shumicës me pranue ofertën për armëpushim të garnizonit turk megjithqë vet ishte i bindun se po bahej nji gabim fatal. Faktet e provuen se kishte pasë të drejtë dhe Skënderbeu e pagoi tue pësue të vetmen disfatë të karrjerës së tij. Fama e Gjergj Kastriotit ishte përhapë në tanë botën Kristiane. Ndërsa mbretën dhe krenë feodal t'Evropës ishin zhytë në grindje dhe rivalitete personale sa mos me pa rrezikun që kërcënonte mbarë Krishtenimin, shum 'njerëz të thjeshtë të atyne viseve ishin enthuzjasmue nga qindresa heroike e Shqiptarve ndën udhëheqjen gjenjale të fatosit kombtar. Shum qytetarë t'Evropës Kristiane, e tue përfshie edhe Anglezë, kishin vrapue në kështjellën e Krujës për të luftue si ushtarë të Gjergj Kastriotit.
Nuk asht nji ekzagjerim me thanë se Skënderbeu ishte nga klasa e heronjve legjendar, të cilët penda e Plutarkut i ka ba të pavdekshëm. Kësaj i duhet shtue se Skënderbeu ishte pjestar i fundit i kësaj falange që nuk dinte se ç'asht frika dhe që jetonte për të luftue për idealin e liris dhe të mirën e nji populli që e kishte zgjedhë si prijës. Merita e tij ma e madhe asht se ai jetoi në praku i shoqnis moderne dhe se u frymzue nga feja kristiane. Gjatë nji çerek shekull, ai luftoi për të mos lanë që Shqipnija dhe Gadishulli Balkanik të çkëputeshin nga vathi i qytetnimit perëndimor për disa shekuj.

[Gëzim Marku]

Triumfi i fundit dhe vdekja e Skënderbeut

Sulltan Murati i II vdiq nji mot mbas orvatjes së tij me zaptue Krujën dhe në fronin e Perandoris hypi Sulltan Mehmet i 11. Si nji djalosh njizet vjeçar Mehmeti i n kishte shoqnue të jatin në speditën kundër Shqipnis dhe kishte vuejtë në sedrën e tij nga disfata. Kujtimin e ritiratës nga Shqipnija Mehmeti i II e kishte në zemër si plagë dhe nuk duronte që Gjergj Kastrioti të nderohej si gjenerali ma i madh i botës Kristiane, i cili kishte thye Turqët në luftë, tue prishë kësisoj famën e tyne si nji popull luftëtar që nuk dinte deri atëhere se ç'domethanë me humbë nji betejë. Përveç kësaj, Shqipnija e pamvarun ishte nji pengesë e padurueshme për ambicjen e tij me zaptue Romën dhe me e proklamue kryeqytet të Perandoris otomane.
Sulmin e parë Sulltan Mehmeti e drejtoi kundër Stambollit, të cilin e zaptoi me 1453. Kur u përhap lajmi se kryeqyteti lavdiplotë i Perandoris Bizantine u shkel nga Turqët, nji valë tmerri dhe pikëllinu shpërtheu nëpër Evropën. Bota Kristiane priste me ankth në zemër se ku do të ndalej hovi i këtij rrebeshi që kërcënonte me perla qytetnimin perëndimuer. Skënderbeu me nji grusht trimash Shqiptar kishte mbet si i vetmi prijës Kristian i Evropës lindore që nuk kishte lëshue armët. Prej vitit 1455 e deri më 1462, Sulltan Mehmeti dërgoi njimbasnji disa armata turke ndën komandën e gjeneralëve të tij ma të mirë për të zaptue Shqipnin. Skënderbeu nuk i la as t'i afroheshin Krujës, por i shpartalloi të gjttha në luginat dhe rrypinat në mes të Dibrës dhe Ohrit.
Ndërsa presjoni i Turqve bahej gjithnji ma i randë me u përballue, Skënderbeu kishte ra në hall edhe nga intrigat dhe manevrat e Venedikut. Logjikisht, Republika e Shën-Markut duhej të formonte nji front të përbashkët me mbretin e Shqiptarve, mbasi Turqët sigurisht do të vërsuleshin kundër saj ditën që të kishin shtië Krujën në dorë. Kurse Skënderbeu u shtrëngue ta detyronte Venedikun me lidhë nji aleancë me të, tue krijue përshtypjen sikur kishte ba paqe me Sulltanin.
Më 1463 Mehmeti i II kishte fillue nji fushatë kundër Bosnjës në krye të ushtëris së tij. Lidhja Shqiptare vendosi me i dhanë fund luftës kundër Turqve tue nënshkrue më Sulltanin nji paqe fiktive me kushte që nuk dihen. Por, njikohësisht Skënderbeu lajmëroi Papën se ishte gadi me rifillue luftën kurdoherë që ta shifte të nevojshme. Venedikasit u alarmuen dhe aleanca e tyne me Gjergj Kastriotin u nënshkrue po at vit. Në bazë të këtij traktati Skënderbeu u angazhue t'i shpallte luftë Turqis, ndërsa Venediku u zotue t'i jepte nji ndihmë të përshtatun. Nji kontigjent venecjan i përbamë nga 1300 ushtarë dhe kalorës u dërgue në Shqipni bashkë me 2000 dukatë për të mbulue shpenximet e luftës. Djali i Skënderbeut, Gjon Kastrioti, muer privilegjin e trashëguem të nji qytetari të Venedikut dhe u ba antar i Këshillit të Madh të paris venecjane.
Fill mbas nënshkrimit të marrëveshjes në mes të Venedikut dhe Skënderbeut, Papa Piu i II u bani nji thirrje të gjith Kristianve me marrë kryqin kundër Turqve. Mjerisht apeli i tij ra në veshë të shurdhën. Dukej sikur asnjeri nuk ishte i interesuem me mbrojtë Krishtenimin. Deri edhe Ferdinandi i Napolit, për të cilin Gjergj Kastrioti shkoi vet me luftue, nuk muer pjesë në Kryqzatë. Piu i II, tue vue gjith besimin e tij ne Skënderbeun dhe në mbretin e Hungaris Mathias Korvin, u nis për në Ragusë që ishte caktue si piknisja e shefave kristian për të lançue Kryqzatën. Fati i zi e deshi që ai të vdiste rrugës dhe, bashkë me të, u varros shpresa e fundit e nji fronti të përbashkët kundër anmikut otoman. 1 goditun deri në thelbin e zemrës nga kjo vdekje e papritun, Skënderbeu ndaloi menjiherë pregatitjet për me shkue në Raguzë. Por ai i kishte shpallë luftë Sulltanit të nesërmen e ditës kur Papa bani thirrje për Kryqzatën kundër Turqve. Kështu që Shqipnija kishte ngelë vetëm përballë sunduesit otoman të ndezun pishë, tue pasë si aleatë Venedikun, që pak mund t'i besohej. Pa bjerrun kohë, Sulltan Mehmeti nisi Ballaban Pashën në krye të ushtëris turke për të shembë reduktin e fundit të rezistencës kristiane në kët anë të Andriatikut. Ballaban Pasha ishte nji renegat* Shqiptar, i cili e njifte taktikën luftarake të Skënderbeut dhe reflekset* e tij në sheshin e betejës. Nji dyluftim për vdekje në mes të këtyne dy prijësve vazhdoi katër vjet pa nji fitore të plotë për asnjanën palë.
Ishte pikërisht gjatë fushatës së parë kundër Ballaban Pashës që Skënderbeu muer varrën e parë dhe të vetme. Të dy ushtërit ishin perleshë afër kështjellës së Stefigradit. Skënderbeu si gjithmonë iu printe trimave Shqiptarë atje ku lozej fati i luftës. Kali i tij u plagos randë dhe heroj kombëtar u përplas në tokë dhe vrau supin tue u përpjekë mbas cungut të nji peme. Për nji minutë i ra të fikët nga dhimbja e madhe. Roja e tij e rrethoi nga çdo anë, ndërsa Turqët sulmonin me rrëmbim. Me nji përpjekje gadi mbinjerzore luani i Arbnis u çue në kambë, hypi mbi nji kalë tjetër dhe u vërsul kundër anmikut të mahnitun dhe të tmerruem.
Në ndeshjen e dytë me Ballaban Pashën, Turqët zunë rob disa nga gjeneralët ma të mirë të Skënderbeut, ndër të cilët edhe vet Moisiun e Dibrës. Me urdhën të Sulltanit ata pësuen nji vdekje të llahtarshme tue iu rrjepë lëkura për së gjalli. Mbarë kombi shqiptar i vajtoi si martirë të atdheut. Në betejat e mapastajme, Shqiptarët e xhindosun nga zemrimi, nuk lanë ma gjallë asnji Turk që ra në duert e tyne. Sulltan Mehmetin, që kishte zaptue Stambollin, nuk e nxinte ma vendi. Ai u nis vet në krye të nji ushtërije prej 200.000 vetësh për me i dhanë nji mësim të fundit këtij kombi të vogël që nuk ndigjonte me iu përulë. Sa muer lajmin, Gjergj Kastrioti vrapoi për me u kapë me fuqin invaduese sa ma larg kah lindja. Mbrojtja e kështjellës së Krujës i ishte besue Tanush Topijës. Me gjith pengesat që i vuni fuqija e lehtë shetitëse e Skënderbeut, ushtërija turke mërrijti para mureve të Krujës dhe topat filluen me vjellë gjylet e tyne prej guri. Mbrojtësit e fortesës simbolike nuk i tronditën topat dhe as që i tërhoqi ari i Sulltanit. Ky i fundit, tue pa se fitorja nuk ishte as për sot, as për nesër, u largue nga Shqipnija tue lanë Ballaban Pashën me vazhdue rrethimin e Krujës. Ai kuptoi nji gja: me mundë Shqiptarët nuk ishte punë aq e lehtë sa me zaptue Stambollin, prandaj u kthye në kryqytetin e tij për të pregatitë nji speditë në shkallë edhe ma të gjanë.
Po në at kohë, Skënderbeut nuk i kishte mbetë ma veçse trimnija dhe vullneti mos me u përulë derisa kishte fuqi të luftonte. 1 dishpruem nga apathija dhe verbnimi që mbretnonin në botën Kristiane, ai u vesh si ushtar i thjeshtë dhe shkoi vetëm në Romë për me kërkue ndihmë. Peshkopë dhe Kardinalë duelën me e pritë dhe nji turmë e madhe Romakësh e brohoriti me enthuzjasmë. Në nji ceremoni të shkëlqyeshme që u mbajtë në Bazilikën e Shën-Pjetrit, Papa Piu i n i dha me dorë të vet nji shpatë nderi dhe nji qylahe të bekueme. Por si ndihmë financjare për të vazhdue luftën, u mblodhën vetëm 7000 dukatë. Prej Rome, Gjergj Kastrioti shkoi në Napoli, ku mbreti i dha nji shumë të hollash dhe, aq sa kishte, armë dhe pajime lufte.
Ndërkaq, rrethimi i Krujës vazhdonte dhe gjëndja e të rrethuemve ishte ba e padurueshme. Skënderbeu porsa u kthye në atdhe nxuer shpatën dhe u turr kundër anmikut nga malet përmbi Krujën që mbajnë sot emnin e tij. Ballaban Pasha u zue në pritë dhe vdiq nga plagët që muer n'atë ndeshje. Armata turke mbeti pa udhëheqës dhe u shkatërrue. Shumica e ushtarve të Sulltanit u vranë dhe fare pak muejtën me dalë gjallë nga Shqipnija. Shqiptarët nuk patën kohë me marrë frymë, kur nji tjetër ushtëri turke u çfaq përsëri para mureve të Krujës. Por edhe kët herë fortesa legjendare nuk u dorzue. Sulltani i tërbuem i dha urdhën ushtëris me djegë e shkretue viset e Shqipnis ku arrinte dora e saj. Por falangat e vetëtimta të Gjergj Kastriotit e ndoqën anmikun kamba-kambës tue ba kërdin në radhët e tij. Mbas dy javë që kaluen me plaçkitje dhe shfarime, Turqët me Sulltanin në krye u kthyen në Stamboll të brengosun nga pikëllimi i disfatës.
Ky ishte triumfi i fundit i Skënderbeut. Nji mot ma vonë, me 17 Kallnuer 1468, heroi i ynë kombëtar, që kishte dalë i pacënuem nga gjith ato beteja, u mposhtë nga nji ethe e mallkueme që nuk i gjindej dermani. Ai kishte shkue në Llesh me kryesue nji kuvënd të Lidhjes Shqiptare për të shestue plane që të nxirrej anmiku prej Shqipnis. Prijësi i pazëvëndësueshëm la kët botë para se Kuvendi të merrte ndonji vendim. Akti i tretë i tragjedisë shqiptare u luejtë pa të, dhe epilogu ishte ai që mund të pritej.
Gjergj Kastrioti u varros në Kathedralen e Shën Kollit në Llesh, të cilën e kishte rindërtue pak vjet ma parë. Kombi shqiptar derdhi lotët çurk, tue vajtue mbretin e adhuruem që i kishte shërbye gjatë nji çerek shekullin si mburojë e pathyeshme, dhe që kishte fitue respekt dhe admirim në çdo skaj t'Evropës me fitoret e tij të habitëshme që dukeshin gadi si nji mrekulli e Zotit. Nji gojdhanë thotë se Sulltani Mehmeti i 11, kur muer lajmin e vdekjes së fatosit shqiptar bërtiti: "Mjer Krishtënimi që ka bjerrë shpatën dhe mburojën e tij. Tash, ma në fund, Evropëa dhe Azija janë për mue. Ruejna Zot që të kemi anmik nji tjetër luan si ai". Dhjetë vjet mbas vdekjes së Skënderbeut, Turqët hynë në Llesh, çelën varrin e tij dhe banë hajmali me copa nga eshtnat e tij, tue besue se nuk do t'i vriste as shpata, as shigjeta, mbasi ishte përhapë kudo besimi se ai vet nuk mund të vritej nga nji armë e dorës së njeriut. Kjo asht aq e vërtetë saqë, pak kohë mbas vdekjes së Skënderbeut, nji ushtëri turke që ishte tue invadue krahinat e Shkodrës, muer arratin në panik e sipër kur u përhapë lajnu se Skënderbeu po iu printe Shqiptarve.
Donika dhe Gjon kastrioti shkuen në Napoli. Për dhjetë vjetë të tjerë flamuri me shkabën dykrenore valoi mbi kështjellën e Krujës. Mbrojtjen e siguronin trimat Shqiptarë ndën Lek Dukagjinin dhe nji kontigjent venecjan ndën komandën e Kontarinit. Fortesa krenare e Gjergj Kastriotit ra në duert e Turqve me 16 Qershuer 1478 mbas nji rrethimi të gjatë që kërcënonte me shfarue banorët nga urija dhe lëngatat, ndërsa Kontarini ishte vra dhe Lek Dukagjini kishte zanë shtratin, i pazoti me lëvizë. Me gjith premtinun solemn të Sulltan Mehmetit me shpëtue jetën e trimave shqiptarë, asnji burrë nuk mbet gjallë dhe gratë dhe fëmijt u zvarrisen në skllavëri. Ky ishte fundi tragjik i luftës epike që heroi legjendar i Shqiptarve bani për nji çerek shekulli kundër invazionit otoman.
Fjalën e fundit mbi vëndin e Skënderbeut e kanë thanë dy Papë, Kalikst i III dhe Piu i II, dhe verdiktin e tyne e ka konfirmue historija. Piu i II shkruen kështu në Komentarët e tij: "Ai kaloi gadi gjith jetën e tij tue luftue për kauzën Kristjane. Asht zor me gjetë nji prijës Kryqzate që mund të krahasohet me të". Papa Kalikst i III ka përmbledhë me kët fjali të goditun randësinë historike të luftës së Skënderbeut: "Si nji pendë e patundëshme, ai ndaloi furin e sulmeve turke dhe i pengoi të zaptonin Evropën Kristjane". Mandej e tanë Evropa shprehu admirimin e saj me nji rast ose me nji tjetër edhe për disa shekuj me radhë. Në librin e lutjeve të Mbretneshës Elizabeth të Anglis botue më 1559, dita e vdekjes së Skënderbeut mban kët shënim: "17 Kallnuer. Si sot vdiq princi i mirë Skënderbeu, Mbret i Epirit dhe shfarues i Turqve".
Më 1597, fisniku francez Jacques de Lavardin (Zhak dë Lavardin) shkroi biografin e plotë të Skënderbeut. Vepra e tij, bazue kryesisht në Barletin, asht frymëzue nga dashurija dhe admirimi i kulluet për heroin tonë kombëtar. Në Parathanjen e tij, Lavardini i drejtohet aristokracis franceze me kto fjalë: "Kjo asht jeta e Gjergj Kastriotit, i quejtun Skënderbe nga Turqët, Mbreti i Shqiptarve, emni i pavdekshëm i të cilit meriton pa fjalë të përmendet në tempullin e Kujtimit". Vepra e Lavardinit inspiroi poetin francez Ronsard me shkruejtë nji vjershë kushtue Skënderbeut. Mbasi kujton ngadhnjimet e lashta të Epirit, poeti vazhdon:


"... Dhe Skmderbeu mundës i Skithve Që prej gjith Azis, Ungjillin kanë dëbue O ti, nder i këtij shekulli Oshqipiar i shënuem prej Fatit Dora jote mundi Turcjët njizet e dy herë Shtine tmerrin në rradhët e tyne, I bane me lanë eshtnat në muret e Kështjellës. Por ti do të kishe vdekë, i harruem nga njerzimi, Sikur përpjekja e devotëshme e të ditunit Lavardin
Të mos kishte përjetësue betejat e tua..."


Sir William Temple, burrë shteti dhe shkrimtar politik anglez i shekullit të XVII, e ven Gjergj Kastriotin në rradhën e prijësve luftarak dhe Perandorve luftëtar ma të mëdhenj të historis. Në nji vepër mbi Virtytet Heroike, ai shkruen:
"Gjergj Kastrioti, Princi i Epirit, i njoftun zakonisht me emnin Skënderbe, si dhe Hunjadi, nënmbret i Hungaris, janë dy gjenerala ngadhnjimtarë dhe burra me karakter të naltë që luftuen sa qenë gjallë si çempjonë të Krishtenimit. Ata ishin ba tmerri i Turqve dhe, tue pasë vetëm nji fuqi të vogël ushtarake, u banë ballë me sukses për kaq vjet sulmeve të përsëritun të gjith ushtëris otomane".
Voltaire shkrojti më 1754:
"Sikur Perandorët e Bizantit të kishin qenë si Skënderbeu, Perandorija Romake e Lindjes nuk do t'ishte çdukë".
Gjenerali kanadez VVolfe, nji ekspert mbi historin e luftrave shkrojti me 1756:
"Skënderbeu ua kalon të gjith prijësve ushtarakë të lashtë dhe modernë si udhëheqës i nji armate të vogël defensive".
Historiani i famshëm Eduard Gibbon që ka shkruejtë veprën klasike mbi "Dekadencën dhe Çdukjen e Perandoris Romake" dënon Skënderbeun pse dezertoi Sulltanin, mohoi fen muhamedane dhe i bani luftë bamirësit të tij. Ai e gjykon Skënderbeun mbas parimeve morale të shekullit të XVIII, tue harrue se tre shekuj ma parë bahej nji luftë për vdekje në mes të dy koncepteve të papajtueshëm moraliteti dhe marrëdhaniesh njerzore. Me kto mëndje ai duhet të kishte denue gjithashtu edhe mbretin Vladislav të IV të Polonis dhe Hungaris, i cili shkeli, ndën nxitjen e Nuncit papal Kardinal Cesarini, armëpushimin prej dhjetë vjetësh që kishte nënshkrue me Sulltanin më 1444 në qytetin Szegedin.
Në ditët tona, Peshkopi Fan Noli asht mundue të çmojë rolin e Skënderbeut me kriterin objektiv të historianit dhe herë- herë, tue u çveshun krejt prej ngroftësis së ndjenjës patriotike. Ai e përfundon kështu librin e tij:
"Skënderbeu bani për 25 vjet nji luftë të mraparojes së Krishtënimit dhe kësisoj ia prishi planet Muratit dhe sidomos Mehmetit të II me organizue speditën kundër Romës. Dihet si fakt se më 1489, domethanë nji mot para se të vdiste, Sulltan Mehmeti kishte lançue fushatën e Italis, tue shkelë kambë në Otranto. Por mbas vdekjes së tij erdhë në fuqi Sulltan Bajazidi, i cili nuk çante kryet për zaptime tokash. Suksesori i tij Sulltan Selimi drejtoi ushtërin kah lindja dhe Evropa Perëndimore shpëtoi nga rreziku i invazjonit otoman".
Historianët modernë e çmojnë Skënderbeun si nji nga shefat ushtarak ma të mëdhenj të gjithë kohëve. Ata e njofin se mbreti i Shqiptarve mbet vetëm për me përballue fuqin kolosale të Sulltanit dhe se bani të pavdekshëm emnin e Krujës, tue detyrue Sulltan Mehmetin e II me u kthye mbrapa dy herë mbas disfatave që pësoi nga dora e Skënderbeut.

[Gëzim Marku]

Skënderbeu në vlerësimin e Ismail Qemalit

Çfarë shkruan në kujtimet e tij Plaku i Vlorës, simboli i Pavarësisë së Shqipërisë

Gjergj Kastrioti, figura më e ndritur e historisë sonë kombëtare

Në recensionin që historiani ynë i shquar prof.A.Buda i bënte veprës së F.S.Nolit “Historia e Skënderbeut”, (1921) shkruan midis të tjerave një të vërtetë të thjeshtë, por mjaft kuptimplotë: “Skënderbeu është një figurë që i ka bërë për vete shqiptarët që nga fëminija e tyre më e hershme, e deri në fund të jetës”.

Këtij vlerësimi kuptohet se nuk i ka shpëtuar as Plaku i madh i Vlorës. Skëndërbeu ka qenë dhe do të mbesë në shekuj, figura më e ndritur e historisë sonë kombëtare, për luftën e tij vigane që zhvilloi në krye të shqiptarëve për 25 vjet me radhë në një nga periudhat më të rënda të historisë së tyre, siç ishte lufta për mbrojtjen e vendit nga invazioni osman. Në këtë përballje heroike për jetë a vdekje kundër një pushtuesi të egër, të huaj nga gjuha, zakonet që kërcënonte gjithë zhvillimin ekonomik, shoqëror, politik e kulturor të arrirë nga shqiptarët në shekuj, ranë fli me mijëra e mijëra të rinj nga të gjitha shtresat dhe krahinat e vendit që mbushnin radhët e ushtrisë së heroit tonë legjendar. Sipas kujtimeve të Gjon Muzakës, (bashkëluftëtar i Skënderbeut) “në ato beteja të pandërprera dhe mizore ranë pothuajse edhe të gjithë djemtë e zotërinjve të kohës”. (I giovani Principi albanesi erano quasi tutti morti).

Qëndresa e shqiptarëve
Me qëndresën e tyre shqiptarët fituan admirimin e popujve dhe shteteve të krishtera të Evropës, pasi lufta e tyre ishte njëherësh në mbrojtje të qytetërimit evropian. Këtë vlerësim të lartë i shprehën heroit tonë në letrat e tyre: papa Pali II, Kalisti II dhe burra të tjerë shtetesh si Alfonsi V i Napolit, duka i Milanos, Francesko, të cilët përjetonin me ankth qëndresën shqiptare. Këta udhëheqës të kohës ishin të bindur, (dhe koha më pas e provoi këtë) se synimi i osmanëve ishte të hidheshin në Itali dhe Evropë dhe se ky rrezik, ishte krejt i mundshëm po të binte Shqipëria. Burimet provojnë se për këtë funksion evropian të luftës së popullit shqiptar ishte i ndërgjegjshëm Heroi ynë Kombëtar: “Po të mos isha unë, Evropa do të ndiente” - këto janë ato fjalët lapidare, më të cilat heroi ynë iu përgjigj më 1460, një princi mendjelehtë italian që nuk kishte kuptuar qëndresën e shqiptarëve.
Emri dhe flamuri i Skënderbeut i priu shqiptarët edhe pas pushtimit osman në përpjekjet e tyre shekullore për liri e pavarësi. Ai u bë simbol i qëndresës dhe fitores mbi armikun dhe frymëzoi shqiptarët në kryengritjet e shekujve XVI-XVIII dhe në periudhën e rilindjes sonë kombëtare. Emri i tij u bë burim frymëzimi dhe mobilizimi edhe në prag të përpjekjve të shqiptarëve me në krye Ismail Qemalin për shpalljen e pavarësisë.

Si politikan dhe diplomat me horizont dhe kulturë të gjerë është krejt e natyrshme, që Ismail Qemali të kishte një njohje të thellë për Skënderbeun, për vendin dhe rolin e tij në historinë kombëtare dhe atë evropiane në përgjithësi. Në periudhën kur jetoi dhe veproi Ismail Qemali, për Skënderbeun qarkullonte një letërsi e tërë e shkruar nga rilindasit tanë të mëdhej, të cilët e kishin fokusuar Heroin tonë Kombëtar si figurë qendrore me peshë të veçantë në përpjekjet e tyre për zgjimin kombëtar të shqiptarëve. Skënderbeu ishte bërë tepër popullor për shqiptarët me veprat e De Radës “Këngët e Milosaos”, dhe sidomos, nga Naim Frashëri që shkruajti edhe në vargje historinë e tij. Krahas kësaj letërsie më karakter popullor dhe propagandistik në shtypin e rilindjes filluan edhe përpjekjet e para për një trajtim “shkencor” të figurës së Skënderbeut dhe periudhës së tij. Shkrime të kësaj natyre janë p.sh. disa artikuj të Konicës botuar në revistën “Albania” mbi armët e Skënderbeut, mbi portretin autentik të tij, mbi topografinë e vendeve të betejave etj.
Megjithatë Ismail Qemali, njohës i disa gjuhëve të huaja evropiane, kishte lexuar shumë vepra kushtuar Skënderbeut që qarkullonin në letërsinë botërore dhe në këtë kuadër s’ka fjalë se kishte lexuar edhe autorin kryesor të historisë së Skënderbeut, Barletin, veprën e tij “Historia e Skënderbeut” e cila qarkullonte një një varg përkthimesh në gjuhë evropiane.
Por, ndryshe nga të gjithë patriotët dhe shqiptarët e tjerë plakun e madh të Vlorës e lidhte me Skënderbeun edhe një moment i veçantë personal: Për një koincidencë të lumtur të historisë, atij i takoi fati të ngrinte në Vlorë, më 28 Nëntor të vitit 1912, në mes të një entuziazmi të madh popullor flamurin që heroi ynë legjendar, Gjergj Kastriot Skënderbeu, e kishte ngritur më 28 nëntor të vitit 1443 në Krujë.

“Shpirti i Skënderbeut” në sheshin e flamurit
Ismail Qemali, shkruan se këtë moment të veçantë, sa sublim aq edhe historik e ka përjetuar me emocionet e jashtëzakonshme. Këtë ai e tregon kur përshkruan mbledhjen e delegatëve të ardhur nga të katër anët e vendit në një kohë të vështirë, kur ushtritë e vendeve ballkanike po pushtonin qytet dhe krahinat e e ndryshme të vendit.
“Kongresi, shkruan, Ismail Qemali, u hap menjëherë. Në mbledhjen e tij të parë, më 28 nëntor 1912, ai votoi unanimisht shpalljen e pavarësisë. Pas këtij akti, mbledhja u ndërpre dhe delegatët dolën nga dhoma për të ngritur mbi shtëpinë time, shtëpinë ku kisha lindur dhe ku kishin jetuar të parët e mi, në mes të brohoritjeve të mijëra njerëzve, flamurin e lavdishëm të Skënderbeut, i cili kishte fjetur i palosur për 445 vitet e fundit.

Për mua ai ishte një moment i paharrueshëm. Duart e mia dridheshin nga shpresa dhe krenaria, ndërsa ngrija në ballkonin e shtëpisë së vjetër flamurin e sovranit të fundit kombëtar të Shqipërisë. U duk sikur shpirti i atij heroi të pavdekshëm, kaloi si një zjarr i shenjtë mbi kryet e popullit që brohoriste”.

Në Arkivin Qendror të Shtetit ruhet edhe kopja e fjalimit të mbajtur nga Ismail Qemali në miting në Vlorë, ku ai përsëri i referohej Skënderbeut: “Oh! Sa të lumtur e ndiej veten sot, që shoh këtu në Vlorë, kaq burra shqiptarë të mbledhur tok, duke pritur me kureshti e padurim përfundimin e kësaj mbledhjeje historike, për fatin e atdheut tonë të dashur. Plot më gaz e me lot ndër sy, edhe këtë minutë, Kongresi shpalli mëvetësinë e Shqipërisë, duke lajmëruar gjithë botën mbarë për këtë punë e, duke më ngarkuar mua kryesinë e qeverisjes së përkohshme të Shqipërisë së lirë”.

“Porsi një ëndërr me duket ky ndryshim i madh i vendit tonë, që hoqi e vuajti të zezat e ullirit pesëqind vjet me radhë nën sundimin turk, por që tani në kohët e fundit, ishte gati të jepte shpirt përgjithmonë, të shuhej e të shfarosej krejtësisht nga faqja e dheut, kjo Shqipëri që dikur shkëlqente nga trimëria e pashoqe e bijve të saj : Kjo Shqipëri që kur i kërcënonte rreziku i Evropës nga pushtimet e Turqisë, nën kryetrimin e pavdekur të saj, Skënderbenë, u bë porta e hekurt kundër sulmeve më të tërbuara të sulltanëve më të egër që ka pasur Turqia” 1 .

“Kujtimet” e Ismail Qemalit
Megjithatë, nuk janë këto rastet e vetme kur Ismail Qemali i referohet Skënderbeut. Ai i ka kushtuar historisë së tij një vend të veçantë në librin e tij “The Memoirs of Ismail Kemal bey”, (Kujtimet e Ismail bej Qemalit) e cila u botua në Londër më 1920.
Libri shoqërohet me një parathënie të W.M.Fullerton, një publicist ky i njohur i kohës, me të cilin Ismail Qemali kishte kaluar muaj të tërë në Paris në vitet 1917 – 1918, duke diskutuar ngjarjet dhe rrjedhimet e Luftës së Parë Botërore.
Për përgatitjen për botim të librit meritë ka pasur S.Story i cili bashkëpunoi ngushtë me Ismail Qemalin. Sipas W.Fullertonit bashkëpunimi midis tyre ka qenë mjaft i vështirë, për shkak të ndërprerjes të vazhdueshme të punës nga ana e Ismail Qemalit.
Gjatë përgatitjes për botim të librit, shkruan Fullerton “Ismail Qemali ishte i tërhequr nga probleme të rënda të karakterit personal, të cilat ishin shpesh herë të mundimshme, si dhe nga preokupacionet patriotike dhe intrigat që luheshim lidhur me të ardhmen e Shqipërisë. Ai nuk i kushtonte, dhe sigurisht as do të kishte mundur t’i kushtonte, gjithë kohën e tij kësaj pune. Momentet e tij entuziazte të alternuara me zhdukjen e tij të vazhueshme dhe pastaj përpëlitjet e tij sa herë që rimerrte në dorë për të rregulluar kujtimet e veta, gjithë kjo krijonte një kompleks situatash aspak të favorshme për një ecuri të mirë të punës që zoti Story ishte impenjuar për ta çuar deri në fund”.
Libri përbëhet nga dy pjesë. Pjesa e parë “Në shërbim të Perandorisë Osmane” jepet një kuadër i gjerë i problemeve të rënda me të cilat ballafaqohej Perandoria Osmane . Pjesa e dytë i kushtohet “Shqipërisë dhe shqiptarëve”, prejardhjes, historisë, zakoneve dhe traditave të tyre. Këtu autori ka dhënë një “Histori” të përmbledhur jetës dhe veprës së heroit tonë. Ajo bazohet në tregimin e njohur të Barletit mbi rininë e Skënderbeut, pra dorëzimin e tij bashkë më të vëllezërve peng tek sulltani nga Gjon Kastrioti dhe më pas kthimin e tij në Krujë pas disfatës që pësuan turqit në betejën e Nishit (1443). Sipas Ismail Qemalit, lufta e shqiptarëve kundër turqve osmanë vinte nga dëshira e pashuar e tyre për liri e pavarësi. Ajo shpërtheu për shkak të pabesisë që tregoi sulltan Murati ndaj Skënderbeut, pas vdekjes së të atit Gjon Kastriotit dhe të pushtimit nga ana e sulltanit të kështjellës së Krujës. Sipas Ismail Qemalit ky akt shënonte edhe fundin e pavarësisë së vendit.
“Kur Turqia, - shkruan I.Qemali - në kohën e sulltan Muratit i pati pushtuar vendet e tjera ballkanike, ajo u detyrua të ndalej në përparimin e saj, për shkak të qëndresës së papritur e të fortë të Shqipërisë.

Ati i Skënderbeut, Gjon Kastrioti
Ismail Qemali përshkruan më tej të atin e Skënderbeut, Gjon Kastriotin, të cilin e përshkruan si një princ të mençur dhe të dashur: “Në atë kohë në krye të vendit tim - shkruan autori - ishte Gjon Kastrioti, një i udhëheqës i dashur dhe i respektuar. Ai i ndodhej përballë alternativës ose vazhdonte një luftë të pasigurtë kundër forcës shkatërruese të sulltanit ose të pranonte një rregullim miqësor me të, ai zgjodhi këtë të fundit, një zgjedhje kjo, që në mos tjetër, garantonte së paku autonominë e vendit të vet.
Si shenjë pengu, ai dërgoi të katër fëmijët e tij në Adrianopojë, që ishte atëherë kryeqyeti i Perandorisë. Dhe për dhjetë vjet, ai i qëndroi besnik me skrupulozitetin më të madh kësaj marrëveshjeje. Gjergji, më i vogli nga këta fëmijë, i cili u objekt i legjendës popullore për veprimet e tij ushtarake kur luftoi me emrin Skënderbe, ishte kështu që nga fëminia e hershme e tij në oborrin e Muratit. Ky i dha një edukim të shkëlqyer dhe tregoi për të një vlerësim të madh.
Gjergj Kastrioti nga ana e tij ju përgjigjej kësaj mirësjelljeje të sulltanit, me një përkushtim të sinqertë. Por, kur vdiq Gjon Kastrioti dhe Gjergji, i biri, duhej t’i zinte atij vendin, sulltani, përkundrazi, dërgoi në Shqipëri trupat e tij të cilat pushtuan kryeqytetin, Krujën. Me këtë akt pavarësia e Shqipërisë mori fund, por mori fund edhe besnikëria e Gjergj Kastriotit ndaj sulltanit. Duke përfituar nga shpartallimi që hungarezët i shkaktuan turqve në Moravë, ai u nis për në Shqipëri me treqind burra. Ai u prit me entuziazëm jo vetëm nga njerëzit në Krujë, por nga të gjithë krerët e vendit dhe u njoh prej tyre si udhëheqësi më i madh i Shqipërisë”.

Vlerësimi
Ismail Qemali ka vlerësuar luftërat e Skënderbeut dhe fitoret e tij:
“Për tridhjetë vjet Skënderbeu e mbuloi Evropën me ushtimën e armëve të tij dhe me lavdinë e emrit të vet, në një luftë të pandërprerë kundër fuqisë turke, e cila deri atëherë konsiderohej e pathyeshme”.
Më tej autori merret me fatin e të birit të Skënderbeut, Gjon Kastriotit, por në një mënyrë të ndryshme nga faktet historike që njihen sot. Siç dihet pas vdekjes së Skënderbeut, Gjon Kastrioti bashkë më të ëmën, Donikën (vajzën e Gjergj Aranitit) kaluan në Mbretërinë e Napolit në mbrojtjen e Ferdinandit, djalit të Alfonist V. Sipas I.Qemalit, ai kaloi në Venedik, por këta e dorëzuan te turqit: “Në prag të vdekjes së tij, shkruan autori, ai (Skënderbeu – LM) ia besoi djalin, i cilin ishte akoma i vogël Republikës së Venedikut, i bindur se kjo ishte zgjidhja më e mirë për trashëgimtarin e fronit të vet dhe për shpëtimin e vendit të tij. Por këtij besimi, Venediku iu përgjigj mjaft keq: në vend që venecianët ta mbronin atë, ata ua dorëzuan djalin turqve. Kështu, Perandoria Osmane mundi edhe një herë ta merrte me anë të një marrëveshjeje (me venecianët ) atë që nuk kishte mundur dot ta pushtonte me forcën e armëve. Kështu Shqipëria u detyrua edhe një herë të njihte sovranitetin e sulltanit dhe t’i bënte atij betimin e besnikërisë”.
“Shqiptarët, një popull i lidhur më turqit”

Në kujtimet e tij, Ismail Qemali trajton në mënyrë tepër origjinale marrëdhëniet e shqiptarëve më turqit. Ai nuk përmend në asnjë rast përpjekjet e vazhdueshme të shqiptarëve për liri, kryengritjet që ata zhvilluan nën emrin e Skënderbeut dhe flamurit të tij. Ata kërkuan shkëputjen nga Perandoria Osmane, kur kjo ishte në prag të shkatërrimit të saj në fund të shekullit XIX. Kështu, sipas tij, pas pushtimit osman: “Shqiptarët nuk kanë hequr dorë nga dëshira e tyre e zjarrtë për pavarësi, kanë qenë në të vërtetë i vetmi popull ballkanik i lidhur me Perandorinë Osmane, gjithmonë të gatshëm për ta mbështetur atë, gjithmonë të predispozuar t’i japin dorë për t’u forcuar dhe të shkojë përpara me forcën e saj.
Por kur shqiptarët panë se në vend që të forcohej, Turqia vazhdonte duke u dobësuar dhe shkonte me shpejtësi drejt shkatërrimit të vet, atëherë u ngritën të detyruar për ruajtjen e tyre, duke thirrur me një zë “Nëse turqia kërkon të vrasë, vetëm le të vrasë. Ne jemi të vendosur të mbijetojmë”.

Shqiptarët nuk bëjnë dallim midis tyre nisur nga besimi
Qëndrimi i shqiptarëve ndaj Perandorisë Osmane, sipas Ismail Qemalit, nuk mund të shpjegohet më influencën e besimit mysliman, i cili u pranua nga shumica e popullsisë kur Shqipëria ra nën Turqinë. “Arsyeja e vërtetë, sipas autorit, duhet kërkuar në një shkallë më të thellë të interesit kombëtar. Megjithëse, nuk duhet mohuar në mënyrë të përgjthshme influenca e besimit në mendësinë e popullit, dhe as pushteti që ka islami për asimilimin e racave, Shqipëria përbën një përjashtim nga rregulli, i cili është kaq konstant në Lindje. Në Shqipërinë veriore, nga bregu i Adriatikut deri në kufi me serbët, pjesa më e madhe e popullsisë është myslimane, ndërsa pjesa tjetër katolike. Në Shqipërinë e Jugut janë myslimanë dhe ortodoksë. Megjithatë edhe pse janë të gjithë besnikë të besimeve të tyre respektive dhe shpesh të zjarrta dhe të ashpra, shqiptarët nuk nuk bëjnë dallim midis tyre nisur nga besimi, dhe asnjë grup popullsie nuk kërkon mbi këtë pikë superioritet apo privilegje”.

Zhgënjimi i Ismail Qemalit nga vendimet e Konferencës së Londrës
Për Ismail Qemalin, lufta e shqiptarëve nën udhëheqjen e Skënderbeut kishte qenë e një rëndësie të veçantë për mbrojtjen e Evropës nga rreziku i invazionit osman. Ky ishte në fakt një mendim i përgjithshëm i kancelarive të shteteve të Evropës së krishterë në kohën e Skënderbeut. Nisur nga ky fakt, Plaku i madh i Vlorës shpresonte se Konferenca e Londrës do të vlerësonte këtë kontribut të rëndësishëm të shqiptarëve dhe do t’i mbështeste ata për krijimin e shtetit të tyre të pavarur në trojet e veta.
“Midis gjithë argumenteve të trajtuara nga konferenca, shkruan Ismail Qemali, në gjykimin tim argumenti më kryesor, më interesant dhe mbi të gjitha esencialisht evropian, ishte ajo e Shqipërisë. Neve na u duk e mundshme të shpresonim që një popull me kaq merita....dhe shërbimet që i kishte bërë Evropës, së pari duke e mbrojtur atë kundër invazionit të turqve do të kishte mundur të bëhej zot në shtëpinë e vet dhe të ruante pavarësinë kombëtare... Të sigurtë në legjitimitetin e kërkesave tona, ne prisnim me besim të plotë verdiktin e konferencës së Fuqive të Mëdha.” Por fatkeqësisht nuk ndodhi kështu. “Më shumë se gjysma e terriorit të vendit tim, shkruan Ismail Qemali, iu dha Serbisë, Malit të Zi, dhe Greqisë”.

[Gëzim Marku]

Skënderbeu në vlerësimin e Ismail Qemalit
Çfarë shkruan në kujtimet e tij Plaku i Vlorës, simboli i Pavarësisë së Shqipërisë

Gjergj Kastrioti, figura më e ndritur e historisë sonë kombëtare

Në recensionin që historiani ynë i shquar prof.A.Buda i bënte veprës së F.S.Nolit “Historia e Skënderbeut”, (1921) shkruan midis të tjerave një të vërtetë të thjeshtë, por mjaft kuptimplotë: “Skënderbeu është një figurë që i ka bërë për vete shqiptarët që nga fëminija e tyre më e hershme, e deri në fund të jetës”.

Këtij vlerësimi kuptohet se nuk i ka shpëtuar as Plaku i madh i Vlorës. Skëndërbeu ka qenë dhe do të mbesë në shekuj, figura më e ndritur e historisë sonë kombëtare, për luftën e tij vigane që zhvilloi në krye të shqiptarëve për 25 vjet me radhë në një nga periudhat më të rënda të historisë së tyre, siç ishte lufta për mbrojtjen e vendit nga invazioni osman. Në këtë përballje heroike për jetë a vdekje kundër një pushtuesi të egër, të huaj nga gjuha, zakonet që kërcënonte gjithë zhvillimin ekonomik, shoqëror, politik e kulturor të arrirë nga shqiptarët në shekuj, ranë fli me mijëra e mijëra të rinj nga të gjitha shtresat dhe krahinat e vendit që mbushnin radhët e ushtrisë së heroit tonë legjendar. Sipas kujtimeve të Gjon Muzakës, (bashkëluftëtar i Skënderbeut) “në ato beteja të pandërprera dhe mizore ranë pothuajse edhe të gjithë djemtë e zotërinjve të kohës”. (I giovani Principi albanesi erano quasi tutti morti).

Qëndresa e shqiptarëve
Me qëndresën e tyre shqiptarët fituan admirimin e popujve dhe shteteve të krishtera të Evropës, pasi lufta e tyre ishte njëherësh në mbrojtje të qytetërimit evropian. Këtë vlerësim të lartë i shprehën heroit tonë në letrat e tyre: papa Pali II, Kalisti II dhe burra të tjerë shtetesh si Alfonsi V i Napolit, duka i Milanos, Francesko, të cilët përjetonin me ankth qëndresën shqiptare. Këta udhëheqës të kohës ishin të bindur, (dhe koha më pas e provoi këtë) se synimi i osmanëve ishte të hidheshin në Itali dhe Evropë dhe se ky rrezik, ishte krejt i mundshëm po të binte Shqipëria. Burimet provojnë se për këtë funksion evropian të luftës së popullit shqiptar ishte i ndërgjegjshëm Heroi ynë Kombëtar: “Po të mos isha unë, Evropa do të ndiente” - këto janë ato fjalët lapidare, më të cilat heroi ynë iu përgjigj më 1460, një princi mendjelehtë italian që nuk kishte kuptuar qëndresën e shqiptarëve.
Emri dhe flamuri i Skënderbeut i priu shqiptarët edhe pas pushtimit osman në përpjekjet e tyre shekullore për liri e pavarësi. Ai u bë simbol i qëndresës dhe fitores mbi armikun dhe frymëzoi shqiptarët në kryengritjet e shekujve XVI-XVIII dhe në periudhën e rilindjes sonë kombëtare. Emri i tij u bë burim frymëzimi dhe mobilizimi edhe në prag të përpjekjve të shqiptarëve me në krye Ismail Qemalin për shpalljen e pavarësisë.

Si politikan dhe diplomat me horizont dhe kulturë të gjerë është krejt e natyrshme, që Ismail Qemali të kishte një njohje të thellë për Skënderbeun, për vendin dhe rolin e tij në historinë kombëtare dhe atë evropiane në përgjithësi. Në periudhën kur jetoi dhe veproi Ismail Qemali, për Skënderbeun qarkullonte një letërsi e tërë e shkruar nga rilindasit tanë të mëdhej, të cilët e kishin fokusuar Heroin tonë Kombëtar si figurë qendrore me peshë të veçantë në përpjekjet e tyre për zgjimin kombëtar të shqiptarëve. Skënderbeu ishte bërë tepër popullor për shqiptarët me veprat e De Radës “Këngët e Milosaos”, dhe sidomos, nga Naim Frashëri që shkruajti edhe në vargje historinë e tij. Krahas kësaj letërsie më karakter popullor dhe propagandistik në shtypin e rilindjes filluan edhe përpjekjet e para për një trajtim “shkencor” të figurës së Skënderbeut dhe periudhës së tij. Shkrime të kësaj natyre janë p.sh. disa artikuj të Konicës botuar në revistën “Albania” mbi armët e Skënderbeut, mbi portretin autentik të tij, mbi topografinë e vendeve të betejave etj.
Megjithatë Ismail Qemali, njohës i disa gjuhëve të huaja evropiane, kishte lexuar shumë vepra kushtuar Skënderbeut që qarkullonin në letërsinë botërore dhe në këtë kuadër s’ka fjalë se kishte lexuar edhe autorin kryesor të historisë së Skënderbeut, Barletin, veprën e tij “Historia e Skënderbeut” e cila qarkullonte një një varg përkthimesh në gjuhë evropiane.
Por, ndryshe nga të gjithë patriotët dhe shqiptarët e tjerë plakun e madh të Vlorës e lidhte me Skënderbeun edhe një moment i veçantë personal: Për një koincidencë të lumtur të historisë, atij i takoi fati të ngrinte në Vlorë, më 28 Nëntor të vitit 1912, në mes të një entuziazmi të madh popullor flamurin që heroi ynë legjendar, Gjergj Kastriot Skënderbeu, e kishte ngritur më 28 nëntor të vitit 1443 në Krujë.

“Shpirti i Skënderbeut” në sheshin e flamurit
Ismail Qemali, shkruan se këtë moment të veçantë, sa sublim aq edhe historik e ka përjetuar me emocionet e jashtëzakonshme. Këtë ai e tregon kur përshkruan mbledhjen e delegatëve të ardhur nga të katër anët e vendit në një kohë të vështirë, kur ushtritë e vendeve ballkanike po pushtonin qytet dhe krahinat e e ndryshme të vendit.
“Kongresi, shkruan, Ismail Qemali, u hap menjëherë. Në mbledhjen e tij të parë, më 28 nëntor 1912, ai votoi unanimisht shpalljen e pavarësisë. Pas këtij akti, mbledhja u ndërpre dhe delegatët dolën nga dhoma për të ngritur mbi shtëpinë time, shtëpinë ku kisha lindur dhe ku kishin jetuar të parët e mi, në mes të brohoritjeve të mijëra njerëzve, flamurin e lavdishëm të Skënderbeut, i cili kishte fjetur i palosur për 445 vitet e fundit.

Për mua ai ishte një moment i paharrueshëm. Duart e mia dridheshin nga shpresa dhe krenaria, ndërsa ngrija në ballkonin e shtëpisë së vjetër flamurin e sovranit të fundit kombëtar të Shqipërisë. U duk sikur shpirti i atij heroi të pavdekshëm, kaloi si një zjarr i shenjtë mbi kryet e popullit që brohoriste”.

Në Arkivin Qendror të Shtetit ruhet edhe kopja e fjalimit të mbajtur nga Ismail Qemali në miting në Vlorë, ku ai përsëri i referohej Skënderbeut: “Oh! Sa të lumtur e ndiej veten sot, që shoh këtu në Vlorë, kaq burra shqiptarë të mbledhur tok, duke pritur me kureshti e padurim përfundimin e kësaj mbledhjeje historike, për fatin e atdheut tonë të dashur. Plot më gaz e me lot ndër sy, edhe këtë minutë, Kongresi shpalli mëvetësinë e Shqipërisë, duke lajmëruar gjithë botën mbarë për këtë punë e, duke më ngarkuar mua kryesinë e qeverisjes së përkohshme të Shqipërisë së lirë”.

“Porsi një ëndërr me duket ky ndryshim i madh i vendit tonë, që hoqi e vuajti të zezat e ullirit pesëqind vjet me radhë nën sundimin turk, por që tani në kohët e fundit, ishte gati të jepte shpirt përgjithmonë, të shuhej e të shfarosej krejtësisht nga faqja e dheut, kjo Shqipëri që dikur shkëlqente nga trimëria e pashoqe e bijve të saj : Kjo Shqipëri që kur i kërcënonte rreziku i Evropës nga pushtimet e Turqisë, nën kryetrimin e pavdekur të saj, Skënderbenë, u bë porta e hekurt kundër sulmeve më të tërbuara të sulltanëve më të egër që ka pasur Turqia” 1 .

“Kujtimet” e Ismail Qemalit
Megjithatë, nuk janë këto rastet e vetme kur Ismail Qemali i referohet Skënderbeut. Ai i ka kushtuar historisë së tij një vend të veçantë në librin e tij “The Memoirs of Ismail Kemal bey”, (Kujtimet e Ismail bej Qemalit) e cila u botua në Londër më 1920.
Libri shoqërohet me një parathënie të W.M.Fullerton, një publicist ky i njohur i kohës, me të cilin Ismail Qemali kishte kaluar muaj të tërë në Paris në vitet 1917 – 1918, duke diskutuar ngjarjet dhe rrjedhimet e Luftës së Parë Botërore.
Për përgatitjen për botim të librit meritë ka pasur S.Story i cili bashkëpunoi ngushtë me Ismail Qemalin. Sipas W.Fullertonit bashkëpunimi midis tyre ka qenë mjaft i vështirë, për shkak të ndërprerjes të vazhdueshme të punës nga ana e Ismail Qemalit.
Gjatë përgatitjes për botim të librit, shkruan Fullerton “Ismail Qemali ishte i tërhequr nga probleme të rënda të karakterit personal, të cilat ishin shpesh herë të mundimshme, si dhe nga preokupacionet patriotike dhe intrigat që luheshim lidhur me të ardhmen e Shqipërisë. Ai nuk i kushtonte, dhe sigurisht as do të kishte mundur t’i kushtonte, gjithë kohën e tij kësaj pune. Momentet e tij entuziazte të alternuara me zhdukjen e tij të vazhueshme dhe pastaj përpëlitjet e tij sa herë që rimerrte në dorë për të rregulluar kujtimet e veta, gjithë kjo krijonte një kompleks situatash aspak të favorshme për një ecuri të mirë të punës që zoti Story ishte impenjuar për ta çuar deri në fund”.
Libri përbëhet nga dy pjesë. Pjesa e parë “Në shërbim të Perandorisë Osmane” jepet një kuadër i gjerë i problemeve të rënda me të cilat ballafaqohej Perandoria Osmane . Pjesa e dytë i kushtohet “Shqipërisë dhe shqiptarëve”, prejardhjes, historisë, zakoneve dhe traditave të tyre. Këtu autori ka dhënë një “Histori” të përmbledhur jetës dhe veprës së heroit tonë. Ajo bazohet në tregimin e njohur të Barletit mbi rininë e Skënderbeut, pra dorëzimin e tij bashkë më të vëllezërve peng tek sulltani nga Gjon Kastrioti dhe më pas kthimin e tij në Krujë pas disfatës që pësuan turqit në betejën e Nishit (1443). Sipas Ismail Qemalit, lufta e shqiptarëve kundër turqve osmanë vinte nga dëshira e pashuar e tyre për liri e pavarësi. Ajo shpërtheu për shkak të pabesisë që tregoi sulltan Murati ndaj Skënderbeut, pas vdekjes së të atit Gjon Kastriotit dhe të pushtimit nga ana e sulltanit të kështjellës së Krujës. Sipas Ismail Qemalit ky akt shënonte edhe fundin e pavarësisë së vendit.
“Kur Turqia, - shkruan I.Qemali - në kohën e sulltan Muratit i pati pushtuar vendet e tjera ballkanike, ajo u detyrua të ndalej në përparimin e saj, për shkak të qëndresës së papritur e të fortë të Shqipërisë.

Ati i Skënderbeut, Gjon Kastrioti
Ismail Qemali përshkruan më tej të atin e Skënderbeut, Gjon Kastriotin, të cilin e përshkruan si një princ të mençur dhe të dashur: “Në atë kohë në krye të vendit tim - shkruan autori - ishte Gjon Kastrioti, një i udhëheqës i dashur dhe i respektuar. Ai i ndodhej përballë alternativës ose vazhdonte një luftë të pasigurtë kundër forcës shkatërruese të sulltanit ose të pranonte një rregullim miqësor me të, ai zgjodhi këtë të fundit, një zgjedhje kjo, që në mos tjetër, garantonte së paku autonominë e vendit të vet.
Si shenjë pengu, ai dërgoi të katër fëmijët e tij në Adrianopojë, që ishte atëherë kryeqyeti i Perandorisë. Dhe për dhjetë vjet, ai i qëndroi besnik me skrupulozitetin më të madh kësaj marrëveshjeje. Gjergji, më i vogli nga këta fëmijë, i cili u objekt i legjendës popullore për veprimet e tij ushtarake kur luftoi me emrin Skënderbe, ishte kështu që nga fëminia e hershme e tij në oborrin e Muratit. Ky i dha një edukim të shkëlqyer dhe tregoi për të një vlerësim të madh.
Gjergj Kastrioti nga ana e tij ju përgjigjej kësaj mirësjelljeje të sulltanit, me një përkushtim të sinqertë. Por, kur vdiq Gjon Kastrioti dhe Gjergji, i biri, duhej t’i zinte atij vendin, sulltani, përkundrazi, dërgoi në Shqipëri trupat e tij të cilat pushtuan kryeqytetin, Krujën. Me këtë akt pavarësia e Shqipërisë mori fund, por mori fund edhe besnikëria e Gjergj Kastriotit ndaj sulltanit. Duke përfituar nga shpartallimi që hungarezët i shkaktuan turqve në Moravë, ai u nis për në Shqipëri me treqind burra. Ai u prit me entuziazëm jo vetëm nga njerëzit në Krujë, por nga të gjithë krerët e vendit dhe u njoh prej tyre si udhëheqësi më i madh i Shqipërisë”.

Vlerësimi
Ismail Qemali ka vlerësuar luftërat e Skënderbeut dhe fitoret e tij:
“Për tridhjetë vjet Skënderbeu e mbuloi Evropën me ushtimën e armëve të tij dhe me lavdinë e emrit të vet, në një luftë të pandërprerë kundër fuqisë turke, e cila deri atëherë konsiderohej e pathyeshme”.
Më tej autori merret me fatin e të birit të Skënderbeut, Gjon Kastriotit, por në një mënyrë të ndryshme nga faktet historike që njihen sot. Siç dihet pas vdekjes së Skënderbeut, Gjon Kastrioti bashkë më të ëmën, Donikën (vajzën e Gjergj Aranitit) kaluan në Mbretërinë e Napolit në mbrojtjen e Ferdinandit, djalit të Alfonist V. Sipas I.Qemalit, ai kaloi në Venedik, por këta e dorëzuan te turqit: “Në prag të vdekjes së tij, shkruan autori, ai (Skënderbeu – LM) ia besoi djalin, i cilin ishte akoma i vogël Republikës së Venedikut, i bindur se kjo ishte zgjidhja më e mirë për trashëgimtarin e fronit të vet dhe për shpëtimin e vendit të tij. Por këtij besimi, Venediku iu përgjigj mjaft keq: në vend që venecianët ta mbronin atë, ata ua dorëzuan djalin turqve. Kështu, Perandoria Osmane mundi edhe një herë ta merrte me anë të një marrëveshjeje (me venecianët ) atë që nuk kishte mundur dot ta pushtonte me forcën e armëve. Kështu Shqipëria u detyrua edhe një herë të njihte sovranitetin e sulltanit dhe t’i bënte atij betimin e besnikërisë”.
“Shqiptarët, një popull i lidhur më turqit”

Në kujtimet e tij, Ismail Qemali trajton në mënyrë tepër origjinale marrëdhëniet e shqiptarëve më turqit. Ai nuk përmend në asnjë rast përpjekjet e vazhdueshme të shqiptarëve për liri, kryengritjet që ata zhvilluan nën emrin e Skënderbeut dhe flamurit të tij. Ata kërkuan shkëputjen nga Perandoria Osmane, kur kjo ishte në prag të shkatërrimit të saj në fund të shekullit XIX. Kështu, sipas tij, pas pushtimit osman: “Shqiptarët nuk kanë hequr dorë nga dëshira e tyre e zjarrtë për pavarësi, kanë qenë në të vërtetë i vetmi popull ballkanik i lidhur me Perandorinë Osmane, gjithmonë të gatshëm për ta mbështetur atë, gjithmonë të predispozuar t’i japin dorë për t’u forcuar dhe të shkojë përpara me forcën e saj.
Por kur shqiptarët panë se në vend që të forcohej, Turqia vazhdonte duke u dobësuar dhe shkonte me shpejtësi drejt shkatërrimit të vet, atëherë u ngritën të detyruar për ruajtjen e tyre, duke thirrur me një zë “Nëse turqia kërkon të vrasë, vetëm le të vrasë. Ne jemi të vendosur të mbijetojmë”.

Shqiptarët nuk bëjnë dallim midis tyre nisur nga besimi
Qëndrimi i shqiptarëve ndaj Perandorisë Osmane, sipas Ismail Qemalit, nuk mund të shpjegohet më influencën e besimit mysliman, i cili u pranua nga shumica e popullsisë kur Shqipëria ra nën Turqinë. “Arsyeja e vërtetë, sipas autorit, duhet kërkuar në një shkallë më të thellë të interesit kombëtar. Megjithëse, nuk duhet mohuar në mënyrë të përgjthshme influenca e besimit në mendësinë e popullit, dhe as pushteti që ka islami për asimilimin e racave, Shqipëria përbën një përjashtim nga rregulli, i cili është kaq konstant në Lindje. Në Shqipërinë veriore, nga bregu i Adriatikut deri në kufi me serbët, pjesa më e madhe e popullsisë është myslimane, ndërsa pjesa tjetër katolike. Në Shqipërinë e Jugut janë myslimanë dhe ortodoksë. Megjithatë edhe pse janë të gjithë besnikë të besimeve të tyre respektive dhe shpesh të zjarrta dhe të ashpra, shqiptarët nuk nuk bëjnë dallim midis tyre nisur nga besimi, dhe asnjë grup popullsie nuk kërkon mbi këtë pikë superioritet apo privilegje”.

Zhgënjimi i Ismail Qemalit nga vendimet e Konferencës së Londrës
Për Ismail Qemalin, lufta e shqiptarëve nën udhëheqjen e Skënderbeut kishte qenë e një rëndësie të veçantë për mbrojtjen e Evropës nga rreziku i invazionit osman. Ky ishte në fakt një mendim i përgjithshëm i kancelarive të shteteve të Evropës së krishterë në kohën e Skënderbeut. Nisur nga ky fakt, Plaku i madh i Vlorës shpresonte se Konferenca e Londrës do të vlerësonte këtë kontribut të rëndësishëm të shqiptarëve dhe do t’i mbështeste ata për krijimin e shtetit të tyre të pavarur në trojet e veta.
“Midis gjithë argumenteve të trajtuara nga konferenca, shkruan Ismail Qemali, në gjykimin tim argumenti më kryesor, më interesant dhe mbi të gjitha esencialisht evropian, ishte ajo e Shqipërisë. Neve na u duk e mundshme të shpresonim që një popull me kaq merita....dhe shërbimet që i kishte bërë Evropës, së pari duke e mbrojtur atë kundër invazionit të turqve do të kishte mundur të bëhej zot në shtëpinë e vet dhe të ruante pavarësinë kombëtare... Të sigurtë në legjitimitetin e kërkesave tona, ne prisnim me besim të plotë verdiktin e konferencës së Fuqive të Mëdha.” Por fatkeqësisht nuk ndodhi kështu. “Më shumë se gjysma e terriorit të vendit tim, shkruan Ismail Qemali, iu dha Serbisë, Malit të Zi, dhe Greqisë”.

[Gëzim Marku]

Portreti i Heroit, mes autentikes dhe fantazisë
Në kuadrin e 600-vjetorit të lindjes së Skënderbeut, MHK bën publike për herë të parë disa piktura e relieve, ku paraqitet portreti i Heroit Kombëtar

Ndonëse qëndronin në arkivat e Muzeut Historik Kombëtar, vetëm tani, ato bëhen të njohura për publikun. Dje, drejtori i MHK-së, Moikom Zeqo, ka bërë publike katër portrete të Heroin tonë Kombëtar, Gjergj Kastriot Skënderbeut. Dy portrete në pikturë, një qëndismë në mëndafsh, një reliev dhe një fron druri. Periudhat që i përkasin dhe mënyrat se si është paraqitur heroi, janë nga më të ndryshmet. Dy prej tyre, mendohet se afrojnë me “origjinalin”, ndërsa dy të tjerat janë më tepër krijime fantaziste. Sipas Zeqos, fatkeqësisht nuk ekzistojnë dokumente kishtare, apo kulturore, të shek.XV, që të paraqesin portretin e Skënderbeut, por sipas Faik Konicës, mendohet që në vitin 1466, gjatë një vizite që ai ka bërë në Romë, piktori Gentile Bellini i ka bërë atij disa skica, në bazë të të cilave në shek.XVI është realizuar një portret, që ndodhet në galerinë “Ufici” në Itali. Një prej objekteve të publikuara dje, është pikërisht një riprodhim i këtij portreti, i cili mendohet t’i përkasë shek.XVII-XVIII e që ka qarkulluar në ambientet shqiptare në Bukuresht. Ky portret i është dhuruar MHK-së nga shqiptarët e Rumanisë, në vitin 1981. Objekti i dytë është një grafikë e riprodhuar, ku Skënderbeu paraqitet në profil, me një kurorë dafinash në kokë, me një shpatë e pranë tij është shkruar emri dhe titulli: Princi i Krujës. Sipas Moikom Zeqos, kjo litografi është riprodhuar në disa kopje, njëra prej të cilave ka qenë e vendosur në zyrën e Gjergj Fishtës, një tjetër ka qenë e Leonardo De Martinit, ndërkohë mendohet që një të tillë të ketë edhe familja Suma në Shkodër. Në një tjetër objekt, figura e Skënderbeut është qëndisur në mëndafsh. Aty ai paraqitet në këmbë dhe në kokë ka përkrenaren me kokë dhie dhe një shpatë në dorë. Ajo është realizuar nga një artist me origjinë shqiptare dhe mbi pëlhurë është qëndisur: “Qëndismë dore nga Qamil Cena Siva. Maj 1938”. Kjo qëndismë është pak e dëmtuar, por sipas Zeqos do të restaurohet. Ajo është blerë në Itali dhe i është dhuruar Muzeut në vitet ’80. Objekti tjetër interesant, i cili është hasur edhe herë të tjera në ambientet e Muzeut, është një fron, ku është gdhendur portreti i Skënderbeut. Ky fron është blerë në Itali nga dy shqiptarë me banim në Australi, i është dhuruar ambasadorit shqiptar atje dhe më pas është dorëzuar në Muze.
“Përveç skicave të Bellinit, në librin e Marin Barletit ekziston një portret i Skënderbeut e që mendohet të jetë portreti më autentik i Heroit. Shkrimtari ka qenë mik i princit Ferranti, nip i Skënderbeut dhe mendohet që të jetë riprodhuar nga ndonjë portret origjinal, që ai mund të ketë pasur”, - thotë Zeqo, duke shtuar se shumica e portreteve janë të tipit fantazist, me përkrenaren me kokë dhie, të cilën heroi nuk e ka mbajtur realisht, por ka qenë thjesht një atribut. Sipas tij, portretet më pranë origjinalit e paraqesin Gjergj Kastritotin me kapele veneciane mbi krye, ndër të cilat është edhe piktura që gjendet në galerinë “Ufici”. Me rastin e 600-vjetorit të lindjes së Skënderbeut, këtë vit do të zhvillohen disa aktivitete, mes të cilave pavijoni i heraldikës shqiptare dhe do të botohet një album me të gjitha gravurat e Heroit.

Alma Mile ''Shekulli''

Në foto: Portret i qëndisur i Gjergj Kastriotit, i ekspozuar dje për herë të parë në Muzeun Historik Kombëtar

[Gëzim Marku]

TRE KEMBANA DHE KATER LIBRA, JA C'KEMI NGA SKENDERBEU

Muzeu Historik Kombetar ekspozon gjithe reliket origjinale te heroit kombetar, qe ruhen ne vendin tone

TIRANE - Me rastin e 600-vjetorit te lindjes se heroit tone kombetar Muzeu Historik duket qe po perben flamurtarin e gjithe veprimtarive kushtuar tij. Pas ekspozimit te gravurave dhe pikturave kushtuar heroit, pak jave me pare, dje, ky institucion ka publikuar disa nga reliket e tjera te cmuara qe ruhen ne te, te heroit. Jane dy kembana dhe kater libra origjinale, nga te paktat gjera qe ruajme ne atdheun tone nga heroi. Ketyre mund t'u shtosh dhe nje kembane tjeter origjinale, qe ruhet ne Muzeun e Krujes, qe dje nuk ishte ekspozuar, dhe kaq. Asgje tjeter me, pervec edhe armeve te heroit tone, qe dihet se gjenden ne Vjene, per te cilat drejtori i MHK Moikom Zeqo shpreson se do te vijne, sa per t'u ekspozuar kete vit ne Tirane. Zeqo, dje, vec ekspozimit per mediat ka bere edhe nje histori te shkurter te objekteve. Kembana me e vjeter, kembana e Shelcanit, i perket vitit 1455. Perfytyrimi i kishes ne te vjen me nje Shen Meri, mbi te cilen gjendet nje figure me e madhe gruaje, qe mban ne duar dy flamuj kishtare, duke deshmuar keshtu per kishen unite, kishen e bashkuar. Ka nje mbishkrim IHS (I-Jezus), (H-Krisht), (S-Salvata) e perfundimisht do te thote Jezu Krishti Shpetimtar.

Kembana e dyte eshte derdhur ne 1465. Eshte gjetur ne Karpen, nje fshat i Kavajes dhe ka si simoter te saj kembanen, qe gjendet ne Muzeun Historik te Krujes. Eshte gjetur ne vitet '70, ne dhé, gjate germimesh, i perket Kishes se Shen Nikollit, ku ka pikturuar edhe Onufri. Te dyja kembanat kane nje kryq mbi nje trekendesh. Lind pyetja ku jane derdhur? Sipas Moikom Zeqos mundesia me e madhe eshte Napoli, meqe pikerisht ne ate kohe marredheniet me te ishin te shkelqyera. Jane objekte te kohes se lavdise se Skenderbeut. Eshte pikerisht kembana e ngjashme me te qe gjendet ne Kruje. Mendohet se kjo ka lajmeruar dhe vdekjen e Skenderbeut. Pse gjendet edhe ne Kavaje? Nuk ka nje shpjegim te sakte. Por keto kembana bejne pjese ne perditshmerine e riteve katolike, se jane kembana per ritet katolike. Mendohet qe Kavaja ka qene zone e ndikimit te Skenderbeut. Ka shume mundesi qe kisha te kete qene aq e rendesishme, sepse ne te ka dhe ripikturime nga Onufri. Keto deshmi reliktore nga disa historiane tregojne per zhvillimet qe ka pasur

Skenderbeu, duke qene atlet i Krishtit do t'i vinin simbole edhe nga Europa Perendimore.

Botimet mbi Skenderbeun

Ne Muzeun Historik Kombetar, ndryshe nga Muzeu i Krujes, ku gjenden vetem kopje te librave qe i jane kushtuar Skenderbeut, gjenden kater libra ne origjinal. Botimi i pare eshte i Marin Barletit, "Rrethimi i Shkodres". Nje nga te vecanta e ketij libri eshte se ne faqet e fundit te tij ka nje doreshkrim ne latinisht, i shkruar me dore, por nuk dihet se kush e ka shkruar, dhe ende i paperkthyer, sepse vone eshte vene re ky mbishkrim. Behet fjale per nje botim te shek XVI-te, viti 1504. Libri i dyte eshte "Origjina e turqve dhe Perandorise otomane", i shkruar nga Andrea Combini, Firence,1529, kushtuar trimerise dhe bemave te Skenderbeut. Libri i trete eshte shkruar nga Primo Damaskuino dhe ka titullin "Spada d'orion" (Shpata e Orionit). Ne faqet 276-289 ka nje kapitull te tere per Gjergj Kastriotin dhe me e vecanta eshte se ka nje gravure, qe gjendet te porta e pallatit, ku fjeti Skenderbeu, ne viziten qe i beri papes. Kjo eshte e nje rendesie te klasit te pare.

Libri i katert i perket vitit 1577 dhe eshte botimi ne latinisht i vepres se Marin Barletit (1508-1510). Ka 72 gravura. Kush eshte piktori? Jane dy. Zigmund Fejrabet dhe Xhos Aman. Per kete te fundit thuhet se ka qene nje nga piktoret me te frutshem te te gjitha koherave. Ne keto gravura tregohen gjithe momentet me te rendesishme te bemave dhe jetes se Skenderbeut, qe nga betejat e tij e deri ne shtratin e vdekjes. M.A.

''Koha Jone''

[Gëzim Marku]

Si qendron ceshtja e shpatave te Skenderbeut?

E Premte, 11 Mars 2005

Nga Prof. Kristo Frasheri

Tashme dihet se nga objektet personale te Skenderbeut ne ditet tona kane arritur vetem dy shpata, nje perkrenare dhe nje liber uratash. Tre te parat ndodhen ne Muzeun Historik te Artit (Kunschistorisches Muzeum), ne Vjene kurse libri i uratave ne fondet e Shtepise Botuese "Shelley House" ne Celsi, Londer. Nder objektet e Vjenes perkrenarja eshte e njohur nga te gjithe. Eshte punuar me metal te bardhe me nje rrip (ruban) te lare ne ar. Ne maje te saj eshte vendosur nje koke dhie me brire punuar ne bronx, e lare gjithashtu ne ar. Ne pjesen e poshtme te saj, ka rreth e rrotull nje rrip bakri me nje mbishkrim prej gjashte rrokjesh, te ndare midis tyre me rozeta: IN * PE * RA * TO * RE * BT, qe do te thote: Jhezus Nazarenus * Principi Emathiae * Regi Albaniae * Terrori Osmanorum * Benedictat Te (Jezuj i Nazaretit te bekon ty Skenderbej, princ i Matit, Mbret i Shqiperise, Tmerri i osmanllinjve, Mbret i Epirit). Qe kjo perkrenare i takon Heroit, deri sot askush nuk e ka vene ne dyshim, me perjashtim te rripit prej bakri me gjashte monogramet, i cili duket se eshte vene me vone nga pasardhesit e Heroit, ndoshta duke menduar se me shtimin e titujve do t'ia rritnin atij vleren. Ne te vertete Skenderbeu nuk ka mbajtur asnje nga keto tituj (as princ i Matit, as Mbret i Shqiperise, as Mbret i Epirit), por vetem ne fillim Zot i Dibres dhe i Matit, me pas Zot i Krujes dhe me ne fund, zot i Shqiperise (Dominus Albaniae).

Dy shpatat qe ndodhen ne Vjene jane te ndryshme nga pikepamja tipologjike. Njera, e gjate (121 cm) me trup pjeserisht te harkuar, peshon 3.2 kg, tjetra e shkurter (85 cm) dhe me trup te drejte, peshon 1.3 kg.

Deri disa kohe me pare askush nuk kishte shfaqur dyshime se armet qe ndodhen ne Muzeun e Vjenes nuk jane te Skenderbeut. Por ja, qe tani doli nje historian i ri, me emrin Dritan Egro, i diplomuar ne Turqi si historian i Perandorise Osmane, te cilin Instituti i Historise, Tirane, e dergoi ne Vjene per te zgjeruar njohurite tona mbi keto objekte te vetme, qe kemi trasheguar nga Heroi. Ne perfundim te kesaj "ekspedite" ne prisnim qe ai te na sillte si "dhurate" per jubileun e 600 vjetorit te lindjes se Heroit nje punim me njoftime me te plota rreth ketyre tre objekteve, te cilat cdo shqiptar i nderon dhe i adhuron si relike te shenjta. Por, ai na fton te heqim dore nga dy shpatat e Heroit, pasi as njera, as tjetra, nuk qenkan armet e mirefillta te Skenderbeut. Nuk ka dyshim se ky njoftim e ka cuditur opinionin publik shqiptar, i cili pret nga dita ne dite te vijne nga Vjena objektet e Heroit- qe te qendrojne ketu disa jave ose muaj per t'i pare nga afer me sy, per t'i nderuar dhe per t'u perulur para tyre. Sigurisht qe e verteta historike duhet te triumfoje ndaj legjendave, kur ato nuk kane fare baze dokumentare dhe kur ato prishin pune, ndonese mund te mbyllet nje sy kur ato nuk jane plotesisht te dokumentuara dhe kane nje permbajtje te thelle simbolike. Perkundrazi, per dy shpatat e Skenderbeut, sikurse do te shihet me poshte, nuk mungojne burimet dokumentare qe deshmojne se ato i perkasin Heroit. Por historin i ri, nga i cili deri sot nuk kemi lexuar asgje, eshte ngutur shume. Ne ato qe shkruan ai tregon se ne trajten e vet nuk ka argumente qe te na bindin, por ka vetem shushka qe nxjerrin tym. Une nuk di se cfare ka mesuar ky historian i ri ne universitetin turk per historine e Shqiperise. Di vetem se ne rradhen e historianeve turq, Skenderbeu nuk gezon simpati. Ketu nuk eshte vendi per te dhene shume shpjegime se si e trajtojne epopene 25 vjecare te shqiptareve te udhehequr nga Skenderbeu. Dihet se kronistet osmane i quajne shqiptaret e kohes se Skenderbeut kokeforte, te pafe, rebele te gatshem ne cdo kohe per te kundershuar me kryengritje rendin dhe ligjin, madje edhe si kryengritesa te nxitur kurdohere nga armiqte e Perandorise Osmane. Meqenese dielli i fitoreve te Skenderbeut nuk mund te mbulohet me shoshen e propagandes shterpe, historianet e sotem turq e trajtojne Heroin me sy tjeter. E para, se fitoret e Skenderbeut alias te shqiptareve ndaj dy sulltaneve te medhenj osmane, Muratit II dhe Mehmetit II, nuk kane qene kaq te medha sa c'i pershkruajne historianet evropiane dhe e dyta, se ne forcat ushtarake te Skenderbeut benin pjese kryesisht mercenare evropiane dhe aty-ketu pak shqiptare. Tani le te kthehemi te shkrimi i ketij historiani te ri.

***

Ne nje shkrim me titull "A jane armet e Skenderbeut ne Vjene", botuar ne gazeten "Shekulli", 28 shkurt 2005, pasi na njofton se "koleget e Muzeut te Vjenes e kane crregjistruar shpaten me trup te harkuar nga objektet qe i perkasin Skenderbeut", perpiqet te na binde se edhe shpata tjeter - shpata e shkurter me trup te drejte, e cila mban nje mbishkrim turqisht me emrin e Heroit - nuk qenka e tij. Pra, nga Skenderbeu, sipas tij, sot nuk kemi trasheguar asnje shpate. Po cilat jane argumentet qe ai sjell?

Ai na thote se fillimisht ne Muzeun e Arkidukes Ferdinand ne Austri kane hyre ne vitin 1593 tri objekte te Skenderbeut: nje perkrenare dhe dy shpata, por se ku ndodheshin ato me pare, ai thote se nuk e di. Me vone, -vazhdon ai, - njera nga dy shpatat nuk figuron ne inventarin e muzeut, kurse ne gjysmen e dyte te shek. XIX, krahas shpates me trup te drejte, ne stenden e objekteve te Skenderbeut u vendos edhe nje shpate e harkuar, e cila i perngjante pallava turke te kohes, pra te shek. XV (paraprakisht themi se keto njoftime, sikurse do te shihet, nuk jane te sakta). Tani, vazhdon ai, kjo palla me trup te harkuar, eshte hequr nga vitrina e objekteve te Skenderbeut, mbasi, "koleget" i paskan thene atij se ajo "nuk i perket Heroit tone Kombetar, por eshte nje shpate e tipit bohemian qe eshte perdorur ne Luftrat Husite ne Ceki". Pastaj shton se, sipas vezhgimeve qe ka bere neper kataloge historiani yne D. Egro, ka vene re se "ne katalogun e koleksionit te armeve qe ndodhen ne Sarajin e sulltaneve ne Stamboll, ka disa shpata te kalifeve islame, qe ngjajne me shpaten me trup te harkuar te ekspozuar ne Vjene, por asnjera prej tyre nuk eshte simoter e saj, pra e njejte me te gjithe komponentet. Vetem dy prej tyre, - perfundon ai, - respektivisht njera ka trup te ngjashem dhe ndertim piktografik te njejte, ndersa tjetra ka te njejte vetem dorezen".

Pra kemi te bejme me dy ngjasime - me shpatat e tipit bohemian te shek. XV dhe me shpatat e kalifeve islame. Kush na siguron se Skenderbeu nuk ka perdorur shpate te tipit bohemian ose islam? Me duket se "koleget" austriake nuk kane sjelle deshmi se kjo shpate ka qene prone e filan princi ose e luftetari bohemian, per te thene se ajo nuk eshte perdorur nga Skenderbeu. Gjithashtu as D. Egro nuk na ka sjelle deshmi se kjo shpate nuk eshte perdorur nga Skenderbeu, por nga filan sulltan apo kalif islam. Punonjesit e Vjenes i kane thene historianit tone te ri vetem se shpata eshte e tipit bohemian, kurse konkluzionin se Skenderbeu nuk e ka perdorur kete shpate historiani yne i ri e ka nxjerre nga xhepi i vet. E njejta gje duhet thene edhe me ngjashmerine e saj me shpaten e kalifeve islame. Askush deri sot nuk ka thene se ajo eshte shpate e tipit shqiptar ose e tipit skenderbegian. Eshte thene vetem se ate shpate e ka perdorur Skenderbeu. Pra ketu nuk flitet per prevetin e prodhimit, por per mbajtesin e saj, Skenderbeun, i cili pa qene nevoja te sjellin deshmi, dihet se ai ka blere mese njehere arme nga Evropa. Madje ka te dhena qe tregojne se Skenderbeu ka patur nje shpate te tille me trup te harkuar. Dhimiter Frengu, i cili ka sherbyer si financier i Skenderbeut ne vitet e fundit te jetes se Heroit, shkruan ne historine e tij se shpata e Skenderbeut ishte nje palle e harkuar me tehe shume te holle dhe me damaskine me shume hijeshi, e cila per cilindo dukej e rende, kurse per te ishte e lehte (La spada di Scanderbeg era scimitara storta tagliettissima, finissima damaschina che a ogn'uno pareva grave, ma a lui era molto legiera).

Shpata qe ndodhet ne Muzeun e Vjenes i pergjigjet njoftimit te Dh. Frengut edhe nga ornamentet damaskine qe ka. Si rrjedhim, cilesimet qe ajo eshte e tipit bohemian, nuk eshte argument per te thene se ajo nuk eshte shpate e perdorur nga Skenderbeu. Une kam shfaqur mendimin se Skenderbeu, qofte si spahi (per njefare kohe) i ushtrise osmane, qofte nga shtati i tij i larte, ka qene i familjarizuar me teper me shpatat turke me trup te harkuar, sesa me shpatat me trup te drejte, e cila ishte teper e shkurter per trupin e tij. Si rrjedhim, ngjashmeria qe ajo ka me shpatat e muzeut te armeve te sulltaneve ne Top Kapi, nuk e perjashton, por e perforcon bindjen se shpata me trup te harkuar eshte shpate e Skenderbeut dhe nuk ka asnje lidhje me shpaten bohemiane.

Ne lidhje me shpaten me trup te shkurter dhe me mbishmrimin turqisht me emrin e Skenderbeut, argumentet qe sjell historiani yne i ri, D. Egro, per te na bindur se Muzeu Historik i Artit ne Vjene, ka gabuar qe e pranon akoma se ajo eshte perdorur nga Skenderbeu, jane feminore. Sipas Faik Konices, mbishkrimi turqisht ndonese me gabime lexohet "Libehadur Allah Iskanderbeg" dhe e ka perkthyer "Kampioni i Perendise, Skenderbeu.

Une nuk jam ne gjendje ta deshifroj mbishkrimin, por di nga ato pak qe kam mesuar se mbishkrimet osmane shpeshhere prodhohen me kaligrafi artistike, me nderthurje shkronjash, te shoqeruara me arabeske, te cilat jo te gjithe ata qe dine harfet arabe jane ne gjendje t'i lexojne, madje disave prej tyre u duken lale-lule (ornamente). E dyta, di qe F. Konica e ka njohur shume mire turqishten, jo vetem se e ka mesuar qe ne shkollen fillore ne Shqiperi dhe Rushdie ne Stamboll, jo vetem se ka nxjerre per disa kohe revisten "Albania" ne variantin turqisht, por ca me teper se ka qene nje linguist cilesor, saqe kur lexoi mbishkrimin e shpates se Skendebeut, ishte asistent i indoevropianistit te shquar freng, Prof. L. Boenloe. Historiani yne i ri thote se ka mundesi qe F. Konica te jete mbeshtetur te nje turk me emrin Sulejman i cili, sipas katalogut te Muzeut te Vjenes te vitit 1855, ka shprehur mendimin e tij (sipas D. Egros) ka "hamendesuar se kjo zhgarravine ornamentale" (jane fjalet e D. Egros) mund te lexohej ne trajten - li bahadir Allahu Iskenderbeg, kurse ai (historiani yne) thote se "ne menyren me te sforcuar arrita te lexoje vetem trajten e fjales beg dhe asgje me shume". Mbishkrimin turqisht ne shpaten me trup te drejte historiani yne mendon se e rrezon edhe me tri argumente te tjera.

E para, ajo qe ai e quan "zhgarravine" nuk eshte emri i Skenderbeut ne turqisht i shkruar me gabime, sic thote Faik Konica, sepse Skenderbeu qe e njihte mire turqishten nuk mund te pranonte te mbante nje shpate me emrin e tij te shkruar josakte. Ky argument do te vlente per perkatesine e shpates, nese Skenderbeu, njohes i mire turqishtes do ta kishte prodhuar vete, por jo kur shpaten e ka prodhuar nje kovac, i cili nuk eshte e thene qe te ishte njohes i shkelqyer i shkrimit osmanisht. Ne kemi shembull vete vulen e Skenderbeut (vulen e madhe), ne te cilen emri i Skenderbeut eshte shkruar gabim Skanderbig, ne vend te Skanderbeg. Vetkuptohet se pergjegjesi i gabimit ishte artizani qe e prodhoi vulen dhe jo Skenderbeu. Por ky gabim nuk e pengoi Heroin ta perdorte ate ne shkresat e veta. E njejta gje duhet thene edhe per shpaten, te cilen e prodhoi kovaci dhe jo Heroi. Eshte interesante te sjellim ketu perseri nje njoftim qe na jep Dh. Frengu, i cili shkruan: "Dikur Skenderbeu mbante dy shpata, te cilat i vendoste ne nje mill, sepse ato ndonjehere gjate betejes i thyente, ose i prishte aq shume, saqe nuk mundej t'i mbante me me vete, pasi nuk e nxirrnin faqebardhe. Kjo ndodhte per shkak te demeve qe u bente armiqve". Pastaj ai shton se Skenderbeu pruri nga Italia nje mjeshter te shkelqyer, i cili beri tri palla, shume te mira. Njeren prej tyre, e cila mund te priste hekurin, ia dergoi dhurate sulltanit.

Edhe pse nuk na lejohet te hamendesojme, me kete rast marrim guximin te supozojme se tri shpatat, njera nga te cilat iu dhurua sulltanit, ka mundesi te kene patur (sic e kerkojne zakonisht dhuratat) emrin e Skenderbeut ne mbishkrimin turqisht. E pse jo, njeren prej tyre te mos e kete mbajtur per vete Skenderbeu? E dyta, argumenti se Skenderbeu, i cili luftonte per mbrojtjen e Krishterimit nuk mund te perdorte nje shpate te ngjashme me ate te shpatave sulltanore, - gjithashtu nuk qendron. Pikepamja se Skenderbeu ka luftuar per mbrojtjen e Krishterimit, nuk eshte e sakte. Jane Papet dhe ndonje princ evropian ata qe e quajne Skenderbeun mbrojtes te krishterimit, kurse Skenderbeu vete asnjehere nuk ka thene se luftonte per te mbrojtur fene e krishtere. Ne luftrat e tij Skenderbeu ka thene se luftonte per vendin e tij, per atdheun e tij. Ai nuk mund te thoshte se luftonte per mbrojtjen e krishterimit, mbasi nuk ka luftuar vetem kunder ushtrive osmane, por edhe kunder ushtrive te krishtera te Venedikut si dhe kundershtareve te krishtere te mbretit te Napolit. Aq me pak nuk mund te thoshte, sic pohon ndonje historian Italian, se ai luftonte per mbrojtjen e fese katolike, po te kemi parasysh se ne ushtrine e vet kishte jo vetem shqiptare katolike, por edhe shqiptare ortodokse, madje nenkuptohet ne ndonje dokument, edhe shqiptare te islamizuar. Me ne fund njoftimet qe D. Egro jep per historine e dy shpatave te Skenderbeut, pervecse te cunguara, nuk jane as te sakta. Pa permendur konkretisht keto pasaktesi ne ketu po trajtojme historine e tyre me gjeresisht njoftime me te plota se ajo qe permban monografia kushtuar Skenderbeut, botuar me 2002.

***

Fill pas vdekjes se Skenderbeut, e shoqja Donika dhe i biri Gjoni, kur merguan ne Itali moren me vete, midis te tjerave edhe dy shpatat, sebashku me perkrenaren e Heroit. Pas vdekjes se tyre ato kaluan ne duart e trashegimtareve. Sic dihet Gjoni pati kater djem, por prej tyre vetem djali i trete, Ferdinandi pati trashegimtare, kurse tre te tjeret (Gjergji, Kostandini, Frederiku), nuk paten femije. Ferdinandi, i cili vdiq me 1561 gjithe pasurine e tij ia la se bijes, Irenes, e vetmja femije legjitime e tij (femijet e tjere qene jashtemartesore). Irena Kastrioti, e cila pervec pasurise trashegoi dhe titullin dukeshe, u martua me 1564 me princin Pier Antonio di Sanseverino, por i shoqi, sic thone historianet italiane ishte nje plengprishes. Me shpenzimet e te hollave me vend e pa vend, brenda nje kohe te shkurter e beri pasurine e tij rrush e kumbulla. Kur vdiq, ai i la se shoqes, Irenes nje pasuri te shkaterruar dhe 700.000 dukate ari borxhe, nje shume kjo jashtezakonisht e madhe. Per te kapercyer gjendjen e shkaterruar ku e katandisi i shoqi, Irena ne bashkepunim me nje vella te saj jashtemartesor, Akili, u detyrua te shiste pasurine. Duket, se kjo situate financiare kritike, Irena Kastrioti vete, ose sebashku me vellane e saj u detyrua te shiste edhe objektet e Skenderbeut, te cilat kaluan ne duart jo te nje, por te dy bleresve. Ne vitet '70 perkrenarja dhe shpata e shkurter ndodheshin ne duart e Dukes se Urbinos, kurse shpata tjeter ne ato te dukes se Areskotit. Por te dy pronaret e rinj, objektet e Skenderbeut ua kaluan pronareve te tjere. Perkrenaren dhe shpaten e shkurter e bleu nga duka i Urbinos, Konti Eolfang i Sturbenbengut, kurse shpaten tjeter qe zoteronte Duka i Areskotit e bleu arkiduka i Stirise, Karli biri i dyte i perandorit te Austrise, per muzeun e vet, qe kishte ngritur ne qytetin e Gratzit. Kjo vertetohet nga shenimi qe permban inventari i Muzeut te Gratzit, i mbajtur me 1 nentor 1590, ku thuhet: "Me 30 tetor (pra dy dite me pare - K.F.), shpata e Skenderbeut prej Bossega e lyer me argjend hyri ne koleksionin e armeve". Ai qe i bashkoi te dy shpatat ishte biri tjeter i perandorit gjerman (vellai i Karlit) arkiduka Ferdinand i Tirolit. kancelari i tij, J. Shrenke (Jacob Schrenk von Götzing), pasuroi me to muzeun qe Ferdinandi kishte ngritur ne keshtjellen e Ambrasit, prane Innsbrukut ne Tirol, me pvepra arti dhe pajime luftarake te njerezve te shquar te shek. XV-XVI. Prania e tyre ne kete muze vertetohet nga inventari i hartuar me 1593 ku jane shenuar te dy shpatat sebashku me perkrenaren e Heroit. Aty thuhet: "Gjergj Skenderbeu. Nje perkrenare ne metal te bardhe me nje rrip te lare ne ar, me ne maje nje koke dhie te lare ne ar, sebashku me briret esaj; dy shpata, njera me nje mehill lekure, qe besohet qe eshte e vertete per nga pesha dhe sepse ne te shikohen ende njolla gjaku, tjetra me nje mehill prej kadifeje; edhe kjo ka qene njesoj e nderuar si shpata qe i takonte Skenderbeut".

Ne albumin me titull Augustissimorum imperatorum, regum, ataque archiducum illustrissimorum principum, etj, botuar ne Innsbruk, 1601 (varianti gjermanisht botuar me 1603), nga Jacob Schrenke von Gotzing, kancelari i Grandukes Ferdinand, sebashku me portretet e grumbulluara ne pallatin-muze te Ambrasit, ka perfshire edhe nje gravure te Skenderbeut, veper e piktorit Italian (nga Verona), Giovanni Battista Fontana dhe e gravuristit gjerman me nenshtetesi hollandeze Dominicus Custos. Gravura eshte teper interesante, pervec te tjerave edhe per problemin tone. Sebashku me Skenderbeun, paraqitur ne kembe, jane vizatuar dy objekte te tij, shpata me trup te shkurter, te cilen Heroi e mban ne dore dhe perkrenarja, e cila eshte vizatuar prane kembes se tij te majte. Te dy objektet kane ngjasmeri me shpaten me trup te shkurter dhe perkrenaren qe ndodhen ne Muzeun e Vjenes. Kjo tregon se te pakten per kancelarin Schrenke shpata me trup te shkurter, e cila ka dhe mbishkrimin turqisht, eshte konsideruar pa dyshim, si palla e Heroit, ndoshta ngase ajo u ble njeherazi sebashku me perkrenaren.

Qe ketej, dy shekuj e ca me vone, ne vitin 1806, sebashku me inventarin e Muzeut te Ambrasi, edhe tre objektet e Skenderbeut, u transferuan ne Muzeun Perandorak te Vjenes, por per arsye qe nuk i dime u vendosen perseri te vecuara, vecse me pozicione te ndryshme: perkrenarja me shpaten e harkuar ne sallen e Maksimilianit (Salla XXV, nr 71 dhe Nr. 92), kurse palla me trup te shkurter ne ambjentin e quajtur salla eKarlit V (Salla XXVII, Nr. 345). Ajo qe thote D. Egro se ne muze te dy shpatat u bashkuan ne gjysmen e dyte te shek. XIX, nuk eshte e vertete. Ne vitin 1897 nje qytetar shqiptar (I cili duket se ishte shkodran), gjate udhetimit te tij per ne France qendroi dy dite ne Vjene dhe sipas asaj qe shkruan vete- u ndal vetem per te pare armet e Skenderbeut ne Muzeun Perandorak. Ne letren e nenshkruar pa emer, por me siglen X qe i drejtoi nga Vjena me 15 tetor 1897 Faik Konices, i cili kete leter e botoi dy muaj me vone ne "Albania", Bruksel nr. 8, 30 dhjetor 1897. Ne leter thuhet: " Mesoni se kam pa ne Muze t'madh te Vienes pallen edhe ksulen (perkrenaren - K.F.) e t'naltit tone trim Skenderbegut Fortit. Trupi im u drodh tu e pa kete pallen e shentme (mete cilen Skenderbegu I dha dermen Turqis 30 vjet. Palla asht teper e gjat dhe gjene e ne maj pak e kthyeme, ene aq e rande sa mendohesha qish mundet me e perdor njeriu me udobisht, pse randesia e saj eshte afro tre oke me kan diftue (3 kg ene 200 gr). Presja (tehja - K.F.) asht e shkrunum me ar ene e bukur sa ma nuk banet". Me poshte shkruan: "Me qindra njerez vijne me cudit (sodit - K.F.) k'tu ne Viene armet e Skenderbeut edhe mue mu mushen syte me lot, tue menu sa nevoje ka Shqipnia e mjere me u pru n'kohrat e shkumuna". Nga kjo kuptohet se shpata me trup te harkuar ishte prane perkrenares, por e vecuar nga shpata tjeter, te cilen vizitori shkodran nuk e pa, ndoshta dhe nuk e dinte, pasi ndodhej ne nje tjeter salle.

Por pallen tjeter e diktoi Faik Konica, i cili vizitoi kater vjet me vone Muzeun e Vjenes. Ai na sqaron se ne Muzeun Perandorak (keshtu quhej ne ate kohe muzeu qe sot mban emrin Muzeu Historik i Artit) perkrenarja me shpaten e harkuar ndodheshin ende te vecuara nga shpata me trup te drejte ne sallat e permendura.

Nje tjeter deshmi qe tregon se te dy shpatat ndodheshin ende te vecuara njera nga tjetra, e ndeshim ne vitin 1907. Nje njohese e artit mesjetar, Anneta von Vivenot, mbesa e mikeshes se shquar te shqiptareve, baronesha J. Knorr, i dergoi redaksise se gazetes arbereshe "La nazione Albanese", fotografine e perkrenares dhe ate te shpates se gjate me trup te harkuar te Skenderbeut, qe ndodhej prane saj ne Muzeumin e Vjenes. Ne letren percjellese ajo njoftonte se te dy objektet e Skenderbeut vinin nga keshtjella e Ambrasit dhe sipas dokumenteve autentike ne shek. XVI ato ishin ne zoterim te princit Ferdinand te Tirolit. Forma e shpates eshte e ngjashme me ate te shpatave venedikase sic paraqiten ne katallogun e armeve te shek. XV. Ajo teja e shpates pak e harkuar, por mjaft e gjate, eshte e zbukuruarme ornamente shume interesante qe na kujtojne stilin roman (La Nazione Albanese, Pallagorie, Catanzaro, nr. 1, 15 janar 1907, f. 1). Tridhjete vjet me vone, ne kohen kur motrat e mbretit Zog kaluan neper Vjene dhe vizituan Muzeun e saj Historik, ne vitrine ishte ekspozuar, sikurse e tregon fotografia, vetem perkrenarja me shpaten e harkuar, mbasi per shpaten e shkurter ekzistonin ende dyshime, nese i perkiste ose jo Heroit. Por, pas Luftes se Dyte Boterore, dyshimet per shpaten e dyte, u davariten. Si rrjedhim, ne pragun e 500-vjetorit te vdekjes se Heroit, ato u bashkuan ne te njejten salle, madje ne te njejten vitrine, te "Muzeut te Historise se Artit", sic e tregon pamja e fotografuar ne vitin 1968.

***

Perfundimisht eshte me vend te thuhet se orvatja e D. Egros per te na bindur se dy shpatat qe ndodhen ne Muzeun e Vjenes, nuk jane perdorur nga Heroi dhe si rrjedhim, ne duhet te heqim mendjen prej tyre, eshte nje deshtim i plote. Por edhe sugjerimet qe shfaqen aty-ketu se problemin do ta ndricoje tipologjia e shpates dhe natyra e mbishkrimit nuk na nxjerrin dot ne krye. Deshmite e shkruara qe u parashtruan, besoj se jane me tefuqishme se dyshimet dhe hamendesimet. Ato na bindin se kemi te bejme me dy shpata, te cilat qe nga cereku i fundit te shek. XVI jane konsideruar vazhdimisht nga historianet dhe muzeologet si armet e Skenderbeut. Si perfundim, shqiptaret para perkrenares dhe dy shpatave do te perulen me respekt dhe ndoshta sic i ndodhi dhe vizitorit anonim shkodran te vitit 1897, " kur te jene para tyre do te kene dridhje trupi dhe lot nga syte". Sa per D. Egron e keshillojme qe te kete kujdes se eshte ende i ri dhe te mos marre vrap kaq te madh sa te kujtoje se eshte historian aq i larte dhe njohes aq i formuar i shkrimit osmanisht sa te hedhe poshte me kurajen qe karakterizon nje fillestar, shenimet e inventareve shekullore te Vjenes dhe pohimet e nje mjeshtri te tille si Faik Konica. Le te studioje kokeulur vitet qe vijne historine e Shqiperise dhe te na binde se e njeh osmanishten, pasi ne kemi patur rastin te dyshojme se ai nuk eshte ende ne gjendje te kuptoje osmanishten e shekujve XV-XVI. Edhe per Drejtorine e Institutit te Historise kemi nje sugjerim: kuadrot e reja qe i merr si punonjes shkencore ne Institut, perpara se t'i emeroje, le t'i provoje nese e zoterojne specialitetin qe pretendojne.

''Korrieri''

[Gëzim Marku]

Te japesh per Skenderbeun apo te marresh prej tij?

Per publicistin e njohur nje gje eshte e qarte: Ne trashegimtaret e Kastrioteve ne Demokraci, i jemi borxh Heroit per sa i perket nderimit. Elementi, qe i eshte referuar, eshte i thjeshte dhe ka te beje me polemiken per armet e tij dhe me indiferencen e madhe per te nderuar realisht figuren e tij

Nga Ylli Polovina*

Polemika e fundit per vertetesine apo jo te armeve te Skenderbeut te ruajtura ne Muzeun e Vjenes ben te qarte se si ne kete bote e ne kete Shqiperi nuk shterrojne kurre ata qe ushqehen rehatisht mbi shpine te te tjereve. Mjafton te kesh nje emer e sidomos nje veper. Mbi emrin e bemen e Gjergj Kastriotit nuk kane munguar, qe prej castit kur nderroi jete, pervetesuesit e tij. Kane qene nje lukuni me "sternipa" e "stermbesa" false, bashkeluftetare te shpikur, pasardhes te sajuar, trashegimtare mashtruese. Gjashteqind viteve te fames se tij nuk u kane munguar as shkrimtaret e paguar per te legjitimuar ndonje pinjoll te paligjshem as edhe dokrataret, ata qe nuk dine asgje rreth Skenderbeut e megjithate flasin gjithe diten.

Perpjekja per ta nderuar

Mirepo gjer sa u mberrit qe kombetarisht shqiptaret dhe drejtuesit e tyre ne qeverisje ne Tirane, Prishtine, Shkup apo Podgorice te njemendesoheshin per te shpallur vitin 2005 si Vitin e Gjergj Kastriot Skenderbeut, u desh jo pak mund. Ne mes te marsit, tashme nuk ka fort kohe per te harrxuar dite me dyshimin e padokumentuar kurre se perkrenarja dhe dy shpatat e tij te ruajtura ne nje nga muzete me te njohur te botes, jane false. Nuk mund te realizohet ndonje kontribut i ri per Skenderbeun ne rast se ndokujt i hipen ne koke te rrezoje brenda disa minutave nje pune te tere kolosale studimore te dhjetra historianeve te spikatur ne njohjen e dokumentuar te jetes e vepres se Heroit Kombetar. Do te ishte i pranuar cdo lloj rishikimi e cmitizimi i vepres dhe i jetes se Gjergj Kastriotit, vec i ndermarre brenda logjikes se paraqitjes se nje prove te re te dokumentuar. Vetem pastaj le te deshmojne para opinionit publik se me ne fund e kane gjetur te verteten e tyre, e cila mund te kete brenda vetes te gjitha me te papriturat e me te paparafytyruarat. Pershembull se Skenderbeu na paska qene sllav opo sllavo-shqiptar. Se ishte thjesht nje fshatar periferie, por qe pati fat dhe i eci. Se ishte individ shume egoist dhe lakmoi te behej mbret. Se nuk vdiq nga ethet, por e helmuan njerez te Republikes se Venedikut. Apo se zeheri vrases i erdhi nga Vatikani.

Por nuk eshte as rishikim dhe as cmitizim pozitiv perpjekja per ta carmatosur Skenderbeun dhe refuzuar vertetesine e perkrenares se tij historike. Ai eshte thjesht nje shvleresim i tij. I bere ndoshta jo me keqdashesi te posacme, por me protagonizen naiv.

Po mbyllen tre muajt e pare te vitit te Gjergj Kastriotit dhe kane filluar te duken qartas jo vetem ato institucione qe po rrine indiferente para kesaj ngjarjeje te madhe, por edhe emra te vecante individesh prej te cileve pritet shume. Tashme dallohen ata qe po bejne per Skenderbeun dhe ata qe po marrin apo perfitojne prej pervjetorit te tij. Dhe ne kete rast te fundit nuk e kemi thjesht shqetesimin per nje gazetare te Radiotelevizionit italian qe, duke mbajtur mbiemrin Kastriota e duke mos qene fare nje Kastriote, trajtohet institucionalisht si nje pasardhese e Skenderbeut. Meraku i gjithsecilit shqiptar eshte qe viti 2005 te sjelle risi e gjera te reja per Heroin tone kombetar. Te gjithe duam qe viti i tij te mos kaperxehet me monotonine e idese se te gjitha zbulimet per te jane bere. Apo se ja kemi bere te gjitha nderet dhe tani nuk kemi mundesi tjeter vec t'ja perserisim ato me po aq respekt. Renia ne nje vit perkujtimi rutinor do te ishte demi me i madh qe do t'i benim vetvetes. Jo Gjergj Kastriot Skenderbeut. Jemi ne qe kemi patur e ca me shume kemi mjaft nevoje sot per te. Jemi ne tek dyert e Evropes, Gjergj Kastrioti ka gjashte shekuj qe eshte ngulitur ne zemer te kontinentit.

Ata qe po punojne

Kur Sabri Godo ben te ditur se po ripunon librin e tij kryeveper per Skenderbeun dhe shpjegon se nga ky proces romani i tij historik do ta njerezoje edhe me shume figuren e Heroit, kjo eshte nje risi. Ky eshte nje kontribut i ri i tij. Eshte nje vlere e re. Te njejtin kumt jep ai edhe kur thote se do te largoje nga faqet e librit ekzaltimet me shifrat e numurit te ushtrise otomane te mundur ne Shqiperi. Prej kohesh brezat e rinj bashkekombas ne kete shekull te informacionit te shpejte dhe real- ndjejne merzi kur hiperbolizohen njerez dhe ngjarje. Shifra 200 apo 300 mije ushtare turq te deshtuar perreth Krujes dje, ne shekullin e Marin Barlecit, bente pjese te natyrshme ne kulturen romantike te kohes. Ne vitin 2005 ajo tingellon nje demagogji e paster nacionaliste.

Kur Ismail Kadare edhe njehere rilevon profilin proevropian te Gjergj Kastriotit nuk e ben kete gje per lakmira politike te dites. Ai nuk ka dale deri tani ne ndonje fushate zgjedhore per te mbledhur vota. Kadare kembengul se sherbimi i ri qe mund t'i jape atdheut te vet Skenderbeu eshte te na ndergjegjesoje edhe me se per te hyre ne Bashkimin Europian luftohet e nuk pritet. Sakrifikohet dhe nuk enderrohet me sy hapur. Qe te te shkoje emri i mire gjer ne zemer te kontinentit e te ndihet ne Bruksel si ne shtepine e tij do te duhet shume mund e perpjekje. Keshtu veproi Gjergj Kastrioti dhe ndodhi qe me emrin e statujat e tij shenohen iteneraret e shume kryeqyteteve te medhenj te eurokontinentit.

Kur Moikom Zeqo here pas here i ben te ditur opinionit per nje statuje te re te Gjergjit ne Pulia te Italise apo per gjurmet e nje vule te re te tij sjelle nga Danimarka, kur fton ne mjediset e Muzeut Kombetar koleksionisten me te madhe te librave per Gjergj Kastriotin apo shpjegon hollesi rreth nje ekspozite te mundshme te heraldikes se rreth pesedhjete familjeve fisnike te mesjetes, nuk deshmon gje tjeter vec pasionin per t'i shtuar te rene Vitit te Gjergj Kastriot Skenderbeut. Sabri Godo, Ismail Kadare, Moikom Zeqo, Shaban Sinani, Aurel Plasari e deri Luan Rama ne Unesko, ne Paris, kerkojne ta shpetojne heroin tone kombetar nga veprimi i rutines ceremoniale. Kjo fryme e fundit akoma vijon te ndihet ne mjediset e disa institucioneve shteterore.

Kur kryeministri Fatos Nano, pasi shpall me vendim te kabinetit te tij celjen e ketij viti dhe me pas ben te ditur se qeveria nisi sponsorizimin e botimit te korpusit te madh ne dhjete vellime te historianit te shumenjohur Kristo Frasheri, kushtuar jetes dhe vepres se Skenderbeut, deshmon patjeter se eshte mjaft i ndergjegjshem per rendesine e vecante kombetare te perkujtimit te gjashteqindvjetorit te lindjes se Heroit. Duke qene edhe vete nje politikan i dekoruar nga Presidenti me urdherin e larte Gjergj Kastriot Skenderbeu ai mund te beje shume per te realizuar nje vit te vecante dhe origjinal. Deri tani rezulton se kremtimet me te bujshme e me seriozet shqiptaret i kane realizuar ne periudhat autoritariste te Ahmet Zogut dhe totalitare te Enver Hoxhes. Nje periudhe e re e pluralizmit me nje jetegjatesi te qendrueshme (deri tani 15 vjecare) do ta mbante shume mire si embleme kuptimplote te saj nje kremtim konkurues me te dy regjimeve.

Ne ndjekje te Kastrioteve

Kur regjizori televiziv Namik Ajazi dhe kolegu i tij Engell Ndocaj ne prill 1999, te gjendur per pak dite ne Firence me pergatitjen e nje dokumentari per emigracionin, moren urdherin nga drejtori i tyre i atehershem Eduard Mazi te mos ktheheshin ne Tirane pa kaluar njehere nga Napoli e intervistuar njeriun me emrin Xhorxho Kastriota, nuk e dinin se ne nje fare menyre po benin histori. Plaku thinjebardhe, te cilin menjehere e vune ne qendren e dokumentarit te tyre popullor "Nje emer qe nuk shuhet" ishte nje pasardhes i vertete ne linje mashkullore i Gjergj Kastriotit. Nuk ishte fals. Kete gje e deshmojne tashme te gjitha dokumentat e mundshme. Ai ishte sternip i Akilit, i njerit prej djemve te Ferrantes, djalit te Gjon Kastriotit. I biri i Gjergj Kastriot Skenderbeut ishte duke dhe jetonte prane oborrit mbreteror te Napolit. Engjell Ndocaj dhe Namik Ajazi kishin bere nje gjetje, nje zbulim. Dokumentari i tyre ekspozoi para shqiptareve nje te moshuar me mall te ndezur per vendin e tij. Xhorxho Kastriota ishte edhe nje anetar i larte i Urdherit te Maltes, pra nje fisnik i ndritur me influence. Namik Ajazi do t'i shkonte gjer ne fund risise qe kishin zbuluar. Ndersa ne Lece pergatiste nje dokumentar per trajtimin e klandestineve shqiptare te ardhur nga Kosova gjate luftes e te strehuar perkohesisht ne qendrat e pritjes se bregut te Otrantos (telereportazhi "Kronike me te ikurit nga lufta"), Ajazi ndesh Xhorxho Kastriotin. Ky, edhe pse shtepine e tij keshtjellez e kishte ne Napoli, ne Lece kishte shkuar per te ndihmuar bashkekombasit e vet te shperngulur nga lufta. Nje dite me pas Namik Ajazi do ta "ndiqte" Xhorxhon ne Bari, ne kishen kryesore te qytetit, Shen Nikolla, ndersa drejtonte nje mbledhje te gjere te misionareve te Urdherit te Maltes me objekt grumbullimin e ndihmave per Kosoven. Xhorxho ka dhene ndihma edhe per rikonstruksion shkollash ne Shqiperine e Veriut. Pa kete kontribut te gazetareve te sipercituar dhe te Televizionit Shqiptar do te dukej ende i zbrazet ky vit i Gjergj Kastriot Skenderbeut. Madje ai duhet te "mbushet", per fat te keq, edhe me lajmin e hidhur se njeriu i mire Xhorxho Kastriota vdiq nente muaj me pare. Nderroi jete mes heshtjes tone, me 2004, por kjo gje nuk duhet te ndodhe, pa ja nderuar kujtimin, me 2005, ne vitin e stergjyshit te tij.

Ky Vit i Gjergj Kastriot Skenderbeut kercenohet nga rutina. Deri edhe mjeshterit private vijojne te tregetojne po ato lloje statuetash te tij. Nuk gjen nje krijim te ri te hedhur ne treg, nuk ka distinktiva me portretin e Heroit dhe me devizen fatlume te vitit 2005, si kryevit i 600-vjetorit te lindjes se tij.

Jemi vendi e populli qe kemi bere vetem nje film per Skenderbeun, madje edhe ate me sovjetiket e viteve pesedhjete te shekullit te shkuar. Nje film i ri per Gjergj Kastriotin nuk po behet as ne Tirane dhe as ne Prishtine, ai po realizohet pertej Adriatikut, ne Itali, nga regjizori Roberto de Feo.

Fan Noli e ka quajtur Skenderbeun "kampion te lirise". Ishte ne SHBA kur krijoi librin e tij kushtuar Gjergj Kastriotit dhe beri kete percaktim. Ne Shtetet e Bashkuara, sic dihet, e kuptojne shume mire lirine dhe vleren e saj. Per te marre nje deshmi te tille mjafton te shkosh edhe ne kryeqytetin tone ne mjediset e Bankes Shqiptaro-Amerikane. Atje ne ballin e hollit te saj kryesor do te dallosh nje steme te Bankes. Pastaj ne te majte te saj eshte pikturuar Statuja e Lirise. Ne te djathte gjendet i vizatuar momumenti ne Tirane i Gjergj Kastriotit.

*Publicist dhe Diplomat

[Gëzim Marku]

600 VJETORI I LINDJES/ Nisin festimet në Muzeun Historik

Kurorëzohen gjashtë dasma si në kohën e Skënderbeut

re.de.

Skënderbeu i madh, i vetmi Hero Kombëtar, është në epiqendrën e festimeve. 600 vjetori i lindjes së tij ka nisur me një kurorëzim martesash në formën më të rrallë, ashtu si shekuj më parë. Gjashtë çifte të rinjsh kanë lidhur jetën me zakonet e hershme, duke mbjellë edhe nga një rrënjë ulliri. Një fragment i kështjellës ilire Qukës alfoit është vendosur në oborrin e Muzeut Historik Kombëtar. Këmbana origjinale e vitit 1355 lëshon tingujt e parë të lajmit se "Skënderbeu" po hyn në sallën e tij. 12 ushtarë të veshur me pelerina të kuqe, me shqiponja të fiksuara në to, të pajisur me shpata e harqe qëndrojë në rresht njëri pas tjetrit, duke i hapur rrugën prijësit. "Skënderbeu", me përkrenaren e shpatën e tij, ulet në fron. Përpara ka një tryezë ku janë vendosur disa botime të vjetra të Marin Barletit të shekullit XV. Me dy kurora të thurura me degë ulliri, ai nis kurorëzimin e martesave të të rinjve. Më pas këta të dy mbjellin sipas zakonit ullirin e tyre. Më pas festë e hare. Valltarët kryesojnë. Për miqtë ofrohet verë e kuqe dhe djathë i bardhë, i servirur në enë të posaçme druri. Gjashtë çiftet e kurorëzuara mbollën gjashtë rrënjë ullinjsh, që simbolizojnë 6 shekujt, ndërkaq profesor Stefan Danaj dhuroi 20 rrënjë ullinj për Muzeun Kombëtar, ku secili ulli do të mbajë emrin e një njeriu të famshëm. Për festimet e 600 vjetorit të lindjes së Skënderbeut janë ngritur dy komisione shtetërore, një në Shqipëri e një në Kosovë. Komisioni ynë shtetëror udhëhiqet nga zëvendëskryeministri Namik Dokle. Në dasmat e organizuara në Muzeun Historik Kombëtar ishin të ftuar përfaqësues të Kuvendit, Presidencës e Ministrisë së Kulturës.

Pak histori
Gjergj Kastrioti, që mori famë me mbiemrin Skënderbe, ishte djali më i vogël i Gjon Kastriotit, kryetari i një prej familjeve princore më të fuqishme të Shqipërisë së Mesme. Gjergj Kastrioti u lind në Mat, më 1405 sipas biografisë së Barletit, më 1412 dhe mbas mendimit të Fan Nolit. Mbas disfatës që pësoi nga dora e turqve më 1423, Gjon Kastrioti u detyrua t'i dërgojë Sulltanit si peng të katër djemtë e tij. Biografët më të vjetër janë dakord se Skënderbeu kaloi gati 20 vjet si peng në dyert e turqve, para kthimit të tij dramatik në Krujë më 1443. Skënderbeu u bë komandant kavalerie në ushtrinë otomane dhe mori pjesë në disa luftëra të Sulltanit në Europë dhe Azi. Edhe pse në Shqipëri luftohej, duket se Gjon Kastrioti qëndronte larg këtyre luftërave, duke respektuar detyrimet që kishte marrë kundrejt Sulltanit. Skënderbeu u kthye në atdhe në vitin 1443. Ai vdiq në 17 janar 1468. Gjergj Kastrioti u varros në Kathedralen e Shën Kollit në Llesh.


Zeqo: Do hapim një pavion të heraldikës

Doktor Moikom Zeqo, që është edhe organizatori i kësaj nisme të veçantë, e ka quajtur këtë ceremoni si një kthim mbrapa në histori, atëherë kur lindi një djalë i zakonshëm që quhej Gjergj, që më pas u lartësua me emrin Skënderbe. "Skënderbeu ka thënë: "Dua të jem mik i virtytit jo i fatit". Kjo është një moto e madhe humaniste e filozofisë stoike, çka tregon njohuritë e Skënderbeut. Fati qe përkohësisht kundër këtij njeriu të madh. Pas vdekjes, emri i tij u harrua dhe u përndoq, por virtyti e ringjalli dhe ai rilindi fuqishëm këto dy shekujt e fundit", tha doktor Moikom Zeqo. Sipas tij, është në nder të shqiptarëve ta duan më shumë Skënderbeun, pasi kështu mund ta duan më shumë njëri-tjetrin. Pas kryerjes së ceremonive martesore si në kohën e Skënderbeut, në Muzeun Historik Kombëtar do të hapet një pavion i heraldikës, ku simboli kryesor është shqiponja me dy kokë.

''Gazeta Shqiptare''

[Gëzim Marku]

"Bello forti", busulla e Skenderbeut

"Libri i Luftes" (Bello forti), keshtu titullohet pergamena me 281 faqe dhe vizatime ne lidhje me luften, qe shfletohej ekskluzivisht nga vete Gjergj Kastriot Skenderbeu. Libri u gjend ne biblioteken e tij personale dhe eshte ruajtur me shume xhelozi ne biblioteken e Vaimarit. Asnje studiues nuk eshte lejuar ta shohe, por vetem te citoje ekzistencen e tij. Me rastin e 600 vjetorit te lindjes se heroit, libri i rralle, vizatimet e te cilit ngjajne me ato te Leonardo da Vincit do te ekspozohet ne Muzeun Kombetar, ne nje kopje te dixhitalizuar

Anduela NIKA - Korrieri

Asnje studiues nuk ka patur mundesi te shohe "Librin e Luftes", por vetem te citoje ekzistencen e tij. I vetmi, i cili kishte te drejten ekskluzive te "Bello forti"(titulli origjinal) ishte Gjergj Kastriot Skenderbeu. Pergamenen me 281 faqe, e cila daton shekullin e XV, heroi e ruante ne biblioteken e tij personale. Ashtu sikurse dhe shume sende te tjera personale te tij, edhe "Libri i Luftes" ruhet jashte vendit, konkretisht ne biblioteken e Vaimarit. Askujt nuk i eshte dhene e drejta per ta studiuar, dhe pas shume shekujsh nga nje kerkese e drejtorit te Muzeut Kombetar, z Moikom Zeqo, ndaj kesaj biblioteka libri eshte sjelle ne Shqiperi i dixhitalizuar. "Po, libri per here te pare do te mund te ekspozohet pe publikun shqiptar. Nuk behet fjale per origjinalin, por per stampime te bera nga ai", pohon drejtori i Muzeut. "Libri i Luftes" eshte i perbere i gjithi nga vizatime, te cilat sipas Zeqos jane dhe shume te ngjashme me ato te Leonardo da Vincit. "Me ato qe kam vene re duket qartazi nje ngjashmeri mes tyre. Nje gje tjeter shume interesante eshte se ato jane vizatime te kohes". Behet fjale per periudhen kur perfundon epoka e armeve te ftohta qe jane shpatat shigjetat dhe epoka e armeve dhe vijne strategjite per pushtimin e keshtjellave, apo luftimeve ne menyra te ndryshme. Nuk dihet ende se cili eshte autori i ketij libri dhe per sa kohe e ka patur ne dore heroi yne kombetar, Skenderbeu. Gjithashtu mbetet engime fakti, se pse asnje studiues nuk eshte lejuar per ta pare me nga afer kete "Liber lufte". Sipas drejtorit te Muezut Kombetar, shume nga keto enigma do te hiqen kur publiku do te mund te shohe disa pjese nga libri, qe ka shfletuar dhe studiuar me imtesi vete Skenderbeu. Nuk dihet dhe se si ka perfunduar deri ne biblioteken e Vaimarit, ne te cilen ruhet me nje xhelozi te skajshme. 600 vjetori i lindjes se Skenderbeut dhe kerkesa ne kohe e Zeqos duket se kane lekundur "ruajtesit" e librit per te sjelle ne Shqiperi ne nje kopje te dixhitalizuar te tij. Kjo ekspozite vjen ne vijimesi te aktiviteteve qe po organizon Muzeu me rastin e 600 vjetorit te lindjes se heroit tone kombetar, Gjergj Kastriot Skenderbeu.

[Gëzim Marku]

ITALI, PERKUJTOHET LINDJA E SKENDERBEUT

Konsullata e Pergjithshme ne Milano te Italise, ne bashkepunim me Shoqaten Kulturore "Nene Tereza" te komunes se Astit, organizuan me 21 maj 2005 nje konference perkujtimore me rastin e 600 vjetorit te lindjes se Skenderbeut. Ne kete veprimtari u mbajten kumtesat "Jeta dhe vepra e Gjergj Kastriot Skenderbeut" nga E. Sopi, "Skenderbeu dhe perendimi" nga S. Dorova dhe "Diaspora shqiptare dhe Skenderbeu" nga A. Troshani. Moderator i Konferences ishte Prof. W. Bonapace. Konkluzionet e Konferences i beri Konsulli i Pergjithshem i Republikes se Shqiperise ne Milano, Hasan Mucostepa. Pas konferences u shfaq filmi shqiptar "Skenderbeu" dhe nga Konsullata e Pergjithshme e Milanos u dha nje pritje per pjesemarresit.

[Gëzim Marku]

Gjergj Kastrioti
Ludvig Holberg (1684-1754)

Përshtati dhe përktheu në shqip nga një danishte e vjetër gotike Arben Çokaj.

Dikur, para pushtimit të Konstandinopolit dhe rënies së principatave lindore, qeveriste në Epir një prijës me emrin Gjon Kastrioti, i cili kishte katër djem. Më i riu i tyre quhej Gjergj, heroi, jetën e të cilit do të përshkruaj këtu. Për lindjen e tij thuhet se kanë ngjarë shumë gjëra të çuditshme, nga ku mund të profetizohet emri i madh, që ai me arritjet e tij do i jepte vetes; thuhet gjithashtu se ai lindi me një shenjë në krah që i ngjante shpatës. Kur Sulltan Murati turk pushtoi thuajse të gjitha vendet rreth Greqisë, iu desh edhe Gjon Kastriotit të nënshtrohej dhe të japë peng birin e tij, Gjergjin, së bashku me vëllezërit e tij. Murati i bëri ata synet sipas mënyrës turke dhe Gjergjit i dha menjëherë një emër tjetër, pikërisht Skënderbeg, sipas Aleksandrit të Madh, ku tregohet, se çfarë përshtypjeje kishte krijuar Sulltani që në fillim për këtë epiriot të ri, dhe ai nuk gaboi. Pasi Gjergji mësoi në fëmijërinë e tij me një shpejtësi të admirueshme shkenca dhe gjuhë të ndryshme, pikërisht turqisht, arabisht, greqisht, italisht dhe ilirisht; dhe kur erdhi pak më shumë në moshë, la të kuptojë se kishte dëshirë të madhe për të mësuar edhe ushtrimet ushtarake, dhe kështu i dha Sulltanit sinjale të tilla, saqë ai e bëri menjëherë Sanxhak, titull ky që ka vlerë thuajse të barabartë me një Pasha. Në moshën 19-vjeçare ai ndoqi luftën në Azi, dhe pas një kohë të shkurtër, atij iu dha komanda e një ushtrie; nga ku ai provoi të tregonte një guxim e kurajo të tillë, saqë emri i tij u bë i njohur anë e mbanë.

Kur ai pas shumë fitoreve u kthye në Adrianopol, ku ishtë selia e Sulltanit turk, u organizua një betejë krenarie nga një shqiptar, që për t'i lënë njerëzit të shihnin fuqinë dhe burrërinë e tij, sfidoi në dyluftim një nga njerëzit e afërt të Sulltanit. Askush s'kishte dëshirë të kishte të bënte me këtë shqiptar të egër, përjashto Skënderbeun, i cili guxoi të shkonte, dhe me lehtësi fitoi në këtë beteje të madhe. Pas një kohe të shkurtër, ai ndërmori një fushatë të hapur kundër persianëve kokëfortë dhe në prezencë të Sulltanit i nënshtroi njërin pas tjetrit. Kjo formoi përshtypje të mirë tek Sulltani, saqë ai i besoi atij drejtimin e luftës kundër kristianëve në Hungari dhe Greqi. Në këtë luftë, Skënderbeu u soll në atë mënyrë, që t'i kursente sa të mundte kristianët, miku i të cilëve ishte me zemër, pothuajse shumicën me një përkujdesje të veçantë, saqë turqit nuk mundën të dyshonin. Në këtë kohë vdiq babai i Skënderbeut, Gjon Kastrioti, kështu që Murati mori nën zotërim të gjithë vendin e tij, së bashku me kryeqytetin Krujën, të cilën e rrethoi me roje të përforcuara. Ai arriti në përfundimin se bijtë e të vdekurit nuk mund ta shihnin pa keqardhje ndarjen e tyre nga vendi i trashëguar, prandaj i vrau fshehurazi vëllezërit e Skënderbeut. Vetëm Skënderbeun, pa shërbimin e të cilit nuk mund të bënte, e qetësoi me fjalë të buta, i premtoi vende në Azi me më tepër rëndësi se Epiri, dhe Skëndërbeu u duk se u kënaq, për të mos e pësuar si vëllezërit; por ai dyshim që i kish lindur një herë, nuk mund t'i shuhej Sulltanit përsëri, përkundrazi ai formohej nga dita në ditë, kështu që vendosi shkatërrimin e tij. Shërbimet e mëdha që kishte bërë dhe përshtypja që kishte krijuar tek luftëtarët, e penguan sulltanin që të vinte dorë publikisht mbi të, prandaj ai u mundua me të gjitha mënyrat, që ta përdorte atë në fushatat më të rrezikshme kundër kristianëve, me shpresë që së shpejti, kurajoja e tij s'do të guxonte të vazhdonte dhe ai do i përfundonte kështu ditët e tij. Ai u sigurua që më parë të bënte luftë kundër Jorgo Hospodarit të Serbisë. Në mes të kësaj lufte, Skënderbeu vëzhgonte mundësinë që të lirohej, dhe të merrte përsëri pronat e trashëguara të tij, të cilën ai më pas edhe e bëri këtë gjë.

Mbreti hungarez Vladislausi, u angazhua në të njëjtën kohë në luftën e rëndë të Hospodarit dhe me heroin e guximshëm Huniaden, arriti një fitore të përkryer kundër turqve. Thuhet se Skënderbeu kishte patur një marrëveshje të fshehtë për këtë gjë me Huniaden, që përpara betejës. Disa nga ndjekësit e tij thonë se një arsye e tillë nuk ishte e bazuar. Por Skënderbeu, pas kësaj disfate dhe hutie që u kishte sjellë turqve, vazhdoi misionin e tij të fshehtë, dhe e detyroi shkruesin e Pashait turk, që të hartojë në emër të Sulltanit një rekomandim për oficerët e lartë në Krujë, që ta linin qytetin e Krujës në dorën e tij, pra në duart e Skënderbeut, gjë që edhe ndodhi, dhe kështu që Skënderbeu me këtë marifet u bë shef i njërit prej vendeve më të rëndësishme në Epir. Sapo ai mori pushtetin atje, masakroi të gjithë pushtuesit turq, dhe pastaj, me një shpejtësi të madhe liroi qytetet tjera të Epirit, kështu që emri turk u shua në Epir. Skënderbeu duket se u tregua i shpejtë dhe vigjilent, dhe nuk fjeti asnjë natë më shumë se dy orë, ndërkohë që punonte për të sjellë epiriotët nën drejtimin e tij.

Kur Sulltani turk mori vesh për dështimin e ushtrise së tij, dezertimin e Skënderbeut dhe humbjen e Epirit, vendosi menjëherë të hakmerrej dhe nën drejtimin e Ali Pashës krijoi një ushtri të paparë për të dënuar të larguarit dhe detyruar vendin përsëri të bjerë nën sundimin e tij. Por Skënderbeu nuk u tremb. Me një ushtri të pallogaritshme epiriotësh i doli përballë ushtrisë turke dhe me një zotësi të rrallë arriti një fitore të përkryer. 22 000 turq u vranë dhe 2000 të tjerë u zunë robër. Epiriotët nga ana e tyre humbën vetëm 120 vetë. Kjo humbje e tërboi Sulltanin edhe më shumë; por meqë ai s'mund të hakmerrej menjëherë, u mor me përgatitjet e mëdha luftarake, që u bënë kundër tij në Hungari dhe Poloni, kështu që për një kohë u detyrua t'i lërë çështjet epiriotë mënjanë, në mënyrë që të vepronte me të gjithë fuqinë e tij kundër këtyre armiqve më të mëdhenj. Hungarezët dhe polakët iu drejtuan për ndihmë Skënderbeut, i cili nuk e refuzoi atë, në mënyrë që të qëndronin së bashku kundër një armiku të përbashkët, dërgoi rreth 1000 epiriotë, dhe kështu edhe vetë u nis për rrugë

për të ndihmuar fuqitë hungareze e polake. Por kur ai me trupat e tij u nis drejt Serbisë, Hospodar Georgiusi u mundua ta pengonte atë për të mos kaluar përmes vendit të tij dhe e mbajti aq gjatë, saqë ai nuk mund të arrinte në kohën e duhur dhe hungarezëve këtë herë iu desh të luftonin vetëm. U mbajt beteja e madhe e njohur afër Varnës, rezultati i së cilës ishte i dhimbshëm për kristianët; pasi ushtritë hungareze dhe polake, pas një angazhimi të madh e të përgjakshëm, u dërrmuan dhe u shpërndanë, dhe vetë mbreti i ri Vladislaus u vra në betejë. Skënderbeu u bë me dije për këtë fatkeqësi, ndërsa ai ishte akoma në kufi me Serbinë, ku dhe u inatos aq shumë me Hospodarin, saqë shkatërroi e dogji gjithçka rreth e rrotull në vendin e tij.

Megjithëse turqit patën një fitore të madhe në Varna, ajo kishte qenë megjithatë e përgjakshme, dhe kështu që ata s'e panë veten në gjendje që njëkohësisht të ndërmerrnin gjë tjetër. Murati e gjeti të arsyeshme të provonte me të mirë ta bindte Skënderbeun përsëri, dhe shumë shkurt pas Varnës i shkruajti një letër atij, ku ai numëronte të mirat që kishte bërë për të, e akuzonte për mungesë respekti dhe së fundi i dha atij premtime të mëdha, nëse ai do përulej përsëri. Këtë letër e pasoi, asgjë tjetër, veçse një përgjigje e pakëndshme, prej së cilës Sulltani vendosi të niste së pari një ushtri prej 9000 vetësh kundër Epirit, fuqia e së cilës nuk ishte edhe aq e konsiderueshme. Por përpjekjet e tij kishin qëllim ta befasonin Skënderbeun, në mënyrë që ai të kishte armiq rreth e rrotull, para se t'i shkonte lajmi për mbërritjen e tyre. Por Skënderbeu, që gjithmonë rrinte i përgatitur, e sulmoi fuqinë turke papritur dhe arriti një fitore të përkryer.

Menjëherë pas kësaj u krijua një ushtri tjetër, e cila s'pati fat më të mirë, përkundrazi ajo u shkatërrua ndjeshëm, dhe mundi të shpëtojë me arrati. Ndër të arratisurit ishte edhe komandanti i saj, Mustafai, i cili i dha Sulltanit këshillën që, më mirë të përparonin me kujdes për një kohë dhe të mjaftoheshin me një fuqi modeste, e cila do pushtonte kufinjtë, derisa të vinte rasti për të ndërmarrë diçka të rëndësishme. Kjo gjë u pa e arsyeshme. Ndërkohë u krijua një mosmarrëveshje në mes Skënderbeut dhe Venedikut, që shpërtheu me një luftë të hapur. Në këtë luftë, Skënderbeu pati të njëjtin fat; pasi ai shkatërroi një ushtri të paparë venecianësh. Por ai s'e përdori këtë fitore për ndonjë dobi, por bëri marrëveshje me republikën përsëri, që të përdornin forcat e tyre sa më mirë kundër turqve, dhe qeveria në Venedik ndjeu një dashuri kaq të madhe për sjelljen dhe marrëdhëniet me të, saqë i bëri atij dhurata të mëdha, dhe e lejoi atë të shkruhej ndërmjet fisnikëve venedikas, e cila mbahet edhe si provë e madhe nderi.

Nga e gjithë kjo mosmarrëveshje që ishte krijuar ndërmjet të krishterëve, udhëheqësi turk Mustafai mendoi të kishte disa përfitime dhe prandaj kërkoi të drejtë nga Sulltani për të drejtuar një luftë tjetër ndaj epiriotëve. Kur ai kishte marrë leje, filloi të krijonte një ushtri të re; por as kësaj here nuk pati fat më të mirë se më përpara; pasi 10 000 nga luftëtarët e tij ranë në fushëbetejë dhe ai sëbashku me 12 drejtues të tjerë të ushtrisë, ranë në duart e Skënderbeut, kështu që Sulltanit iu desh ta lironte atë duke paguar para.

E gjithë bota po çuditej nga fuqitë e Turqisë, që kaq shpesh e kishte tronditur Evropën dhe Azinë, dhe po thyhej nga një provincë e vogël; një shembull mjaft i çuditshëm, se si cilësitë dhe zotësitë e një njeriu të vetëm, të një vendi të vogël mund ta bënin. Murati e vuri re tani se çfarë rëndësie kishte fakti që Skënderbeu ishte armiku i tij, ndaj dhe vendosi ta drejtonte luftën në një mënyrë tjetër, që s'e kishte bërë më parë, dhe krijoi idenë se me personin e Skënderbeut, ai kishte të bënte me të gjithë krishtërimin dhe njëkohësisht Persinë, në mënyrë që të mos ishte e nevojshme vetëm të krijonte një ushtri të madhe, por edhe ta drejtonte atë vetë. Prandaj u bënë përgatitje të mëdha dhe bërthama e të gjithë luftëtarëve turq, që Evropa dhe Azia mund të sillnin, duhej të pajisej për të përmbysur një provincë të vogël, që ai më përpara, me vetëm një lëvizje koke e kish mb ajtur nën sundim. I gjithë kristianizmi u tremb nga lëvizjet që bëheshin. Vetëm Skënderbeu, që rrinte ashtu i vetëm, nuk u tremb, por u bë gati si ai që përgatitet të fitojë, dhe bëri një rezistencë të ashpër.

Murati u përgatit që të pushtonte vendin e rëndësishëm Sfetigrad, por të sulmuarit u mbrojtën me një zotësi të pabesueshme, kështu që rreth 1000 turq ranë viktimë, dhe ndërkohë që rrethimi vazhdonte, Skënderbeu i sulmoi turqit me një ushtri fluturuese në një mënyrë tjetër, dhe kur një drejtues turk, pikërisht Ferit Pasha, në një përplasje i kërkoi duel Skënderbeut, ky e rrëzoi atë me një goditje të vetme. Së fundi, kur Murati vërejti se ai me forcë nuk mund ta merrte qytetin, u mundua që me premtime të mëdha e dhurata të mund të kthente disa qytetarë të tij, që të tradhëtonin; dhe përderisa gjinden gjithmonë njerëz të këqinj, që sakrifikojnë nder dhe besnikëri për para, një nga ushtarët e Skënderbeut u shit dhe filloi t'i bënte të tjerët të rebeloheshin, dhe në këtë mënyrë pati mjaft sukses. Ai e dinte se banorët, që përbënin pothuajse shumicën e qytetarëve këtu, kishin një bestytni, që më parë vdisnin se bindeshin të pinin ujin, ku është hedhur diçka e papastër në të. Në qytet kishte vetëm një pus, i cili i furnizonte të gjithë me ujë. Gjatë natës, ai hodhi një qen të ngordhur në të, të cilin e gjetën në mëngjes, dhe kështu u krijua një shqetësim ndërmjet ushtarëve, saqë u krijua ideja e rebelimit. Komandanti i atjeshëm u frikësua shumë, i grumbulloi ata e u përpoq me një bisedë të argumentuar t'i qetësonte, dhe më pas iu afrua pusit e në prezencën e tyre piu një kupë të tërë me ujë, gjë që u përcoll edhe nga oficerë dhe njerëz të tjerë. Por ushtarët nuk lëvizën, thanë se më parë vdesin se sa pijnë këtë ujë. Këtu s'kishte asnjë mënyrë tjetër për të shpëtuar veten dhe qytetarët, se sa të bihej dakort me Sulltanin, gjë që edhe ndodhi dhe qyteti u dorëzua. Me dorëzimin e qytetit, i biri i Sulltanit, Muhameti, e këshilloi të jatin, që të mos e mbante fjalën dhe të hakmerrej ndaj banorëve, të cilët i kishin dhënë atij një humbje kaq të madhe. Sulltani i vjetër nuk e dëgjoi këshillën e tij, por e mbajti fjalën e dhënë. Në mes të atyre që mbetën ishte edhe tradhëtari, i cili u shpërblye shumë; por që u zhduk shumë shpejt më pas dhe s'u pa më. Mendohet se Murati vetë e eleminoi. Pas marrjes së Stefigradit, Murati u kthye përsëri me të mbeturit në Adrianapol, pasi në këtë ekspeditë, ai kishte përdorur rreth 30 000 vetë.

Sapo Murati, së bashku me ushtrinë e tij, u largua nga Epiri dhe vendi u qetësua persëri, Skënderbeu vendosi, pasi s'mund ta pëlqente pushtimin turk në afërsi, ta merrte me forcë Sfetigradin. Qyteti u rrethua menjëherë dhe e gjithë mjeshtëria dhe zotësia që mund të merrej me mend u përdor për marrjen e tij; epiriotët u turrën si furtunë, të drejtuar nga vetë Skënderbeu, i cili vrau shumë turq me dorën e vet. Por forcat e kalasë dhe vigjilenca e banorëve asgjësuan gjithçka, kështu që pas një humbjeje të 500 burrave, u detyruan ta braktiste rrethimin përsëri. Por në të vërtetë, ajo që e bëri Skënderbeun të hiqte dorë, ishte arsyeja e marrjes së lajmit për ardhjen e një ushtrie tjetër turke. Pra Murati, sapo mori vesh për rrethimin e Sfetigradit, vendosi menjëherë ta mbështesë qytetin, dhe megjithëse e pa që rrethimi u braktis, ai vazhdoi më tej dhe me një ushtri më të madhe se më parë. U nis vetë drejt Epirit, që të sulmonte qytetin e rëndësishëm Krujën, gjë që ndodhi shumë shpejt. Kruja ishte e mbrojtur me një trupë të fortë nën drejtimin e pashoq të Uranakontes, i cili në këtë rrethim i dha vetes një emër të pavdekshëm. Kjo ishte hera e dytë, që Murati, me bërthamën e gjithë fuqisë së tij, nisej kundër Skënderbeut, gjë që tregonte se me ç'sy e shihte ai këtë burrë. Të gjitha luftërat, që ai kishte bërë më parë kundër persianëve dhe vendeve kristiane, ishin drejtuar vetëm prej gjeneralëve të tij, por këtu, përkundër një dhimbjeje të parë, e quan të nevojshme ta ndjekë personalisht luftën nga afër, megjithëse ishte i vjetër në moshë, me rreth 80 vjet në kurriz. Kur të birit të tij Muhametit, heroit kuptimplotë në histori, emrit më sinjifikativ ndër emrat osmanë dhe shpresës së vetme të tij, iu desh të shkonte, u krijua përshtypja se ata donin të lanin hesapet me të gjithë krishtërimin përnjëherë.

Kështu që qyteti i Krujës u rrethua dhe gjithçka që mund të mendohej u përdor për marrjen e tij. Tërbimin me të cilin vazhdoi rrethimi, e tregon fakti se vetëm në një rrebesh, ranë 8000 turq. Skënderbeu ishte ndërkohë gjithmonë në lëvizje dhe i sulmonte turqit, tashmë në një vend tjetër; ai një herë ishte futur ndërmjet tyre në një mënyrë, që njerëzit e tij e mbanin atë fallso, kështu që nuk ishte çudi, dhe e thënë zotësi e zgjuarsi, që ai u shfaq përsëri, ku përveç Muratit ai mund t'i ngjante edhe një kafshe të egër, të cilës mund t'i afroheshe dhe ta lije veten të gllabërohesh nga egërsia e tij. Por nuk ishte e pa guximtë për të apo armiqtë e kristianizmit, që ai manifestonte këtë egërsi, pasi ai ishte i butë e zemërgjërë nga natyra dhe kishte të gjitha ato cilësi që mund të këtë një udhëheqës, ndryshe nga i biri i vetë sulltanit, Muhameti, i cili pas Skënderbeut ishte heroi më luftëtar në ato kohë, por edhe më i përgjakshëm, si për njerëzit e tij ashtu edhe për armiqtë. Pasi rrethimi kishte zgjatur një kohë të konsiderueshme, dhe ishte derdhur kaq shumë gjak turk, u krijua përshtypja se e gjithë ushtria turke do shkatërrohej. Murati i vjetër nga dëshpërimi u dobësua shumë, dhe nga kjo edhe vdiq. Thuhet se në çastin e fundit, ai iu hakërrye fatit, që e kishte lënë të jetonte kaq gjatë për të parë të gjitha sukseset e tij të mëparshme, të errësoheshin nga një popull i vogël e i vuajtur, që ai më parë e kishte përbuzur. I biri i tij Muhameti, nuk e gjeti të këshillueshme ta vazhdonte rrethimin pas vdekjes së tij, prandaj u largua menjëherë dhe u kthye së bashku me të mbjetuarit për në Adrianopol, ku ai pa asnjë pengesë trashëgoi fronin e të jatit dhe është ky Muhamet, ai që i dha fundin perandorisë së lindjes dhe forcoi Konstandinapolin, ku sulltanët turq që nga ajo kohë kanë patur rezidencën dhe kanë mbajtur tituj perandorësh. Ai ishte pa dyshim më luftëtari prej të gjithë sulltanëve dhe u ngjante (nëse nuk i kalonte të gjithë paraardhësit) në tirani dhe mizori. Por të metat e tij ishin të kombinuara me shumë cilësi të mëdha; pasi ai ishte i shpejtë, punëtor, i përmbajtur dhe një mbajtës i zellshëm i të drejtës. Ai kishte njohuri të mëdha për historinë dhe fliste gjuhë të shumta, si greqisht, persisht dhe arabisht, ishte marrë me artin e yjeve dhe shkenca të tjera.

Gjëja e parë që bëri pasi hipi në krye të shtetit, ai i ofroi Skënderbeut paqe me kusht, që ai të mbante tokat e tij dhe t'i jepte atij një tatim vjetor, dhe pasi kjo ofertë u refuzua nga Skënderbeu, Muhameti krijoi dy ushtri kundër Epirit. E para u drejtua nga Hamzai, e cila u thye menjëherë dhe vetë drejtuesi i saj ra në duart e Skënderbeut. Ushtria e dytë, e cila u drejtua nga një njeri me emrin Debrea, nuk pati një fat më të mirë, pasi Skënderbeu e vrau drejtuesin e saj në betejë me dorën e vet dhe pastaj e shpërndau të gjithë ushtrinë. Në të gjitha luftimet, ai kishte parandjenjën që të ndiqte drejtuesin dhe e kishte zakon të thoshte se kur koka është prerë, pjesët e tjera bien vetë.

Një fat të tillë kishte Skënderbeu në fillim të qeverisjes së Muhametit. Përveç Sulltanit, dukej se asnjë s'mund të merrej me këtë njeri të madh, shikimin e të cilit askush s'mund ta trazonte, prandaj sulltani provoi t'i jepte vetes truke e dinakëri. Ndërmjet epiriotëve ishte njëri me emrin Moses, i cili pas Skënderbeut ishte më luftëtari dhe njeriu më me përvojë në shkencën luftarake. Sulltani provoi ta afronte këtë në krah të tij, i premtoi atij zotërimin e Epirit, nëse ai ikte nga Skënderbeu. Nga ky premtim, ai u verbua dhe që nga ajo kohë, ai filloi të punonte për rrëzimin e Skënderbeut. Heroi i Epirit kishte kohë që e kishte vendosur së bashku me të krishterët e tjerë, të rrethonte qytetin e rëndësishëm Beogradin, dhe donte si zakonisht të kishte Moses me vete në këtë fushatë. Por Moses, që preferonte t'i shërbente vetes nga mungesa e tij për të luajtur rolin e tij superior, u justifikua për këtë udhëtim, dhe shpresoi se qëndrimi i tij ishte i nevojshëm, në rast, gjë që ishte e vërtetë, se Muhameti do bënte një përpjekje të re, nga e cila Skënderbeu, që s'kishte asnjë dyshim për besnikërinë e tij, e lavdëroi propozimin e tij dhe e la të qëndronte. Pasi u bënë përgatitjet, dhe një ushtri e madhe u ngrit në këmbë, Skënderbeu u nis drejt Beogradit. Qyteti u sulmua menjëherë e me një hov të madh, saqë të sulmuarit që filluan të bisedonin për dorëzim, kërkuan për një muaj armëpushim, pas të cilit, nëse asnjë përforcim s'do të vinte, atëherë qyteti do të dorëzohej. Skënderbeu nuk e pranoi këtë ofertë, por u bind nga oficerët e tjerë, që t'u jepte atyre një armëpushim prej 16 ditësh. Menjëherë u dërguan lajme të shpejta tek Sulltani për ta vënë në dijeni lidhur me armëpushimin. Muhameti, që ndërkohë kishte një ushtri në këmbë, me të cilën ai preferonte të nënshtronte perandorinë trapezoidale, la një fushatë të tillë mënjanë, dhe e dërgoi ushtrinë drejt Beogradit për përforcim, dhe kjo ndodhi me aq fshehtësi, saqë drejtuesi turk Sebalia u erdhi të krishterëve përballë, para se ata të kishin idenë më të vogël për këtë. Ndodhi një disfatë e vërtetë në atë pjesë të ushtrisë që drejtohej nga Musai dhe vetë burri i rreptë u vra me rreth 1000 kristianë, italianë të shumtit, që Alfonsi, mbreti napolitan i kishte dërguar për të ndihmuar epiriotët. Skënderbeu me njerëzit e tij mbajti distancë në errësirë, pasi ai, nga ana tjetër duhej edhe të tërhiqej; por turqit nënkuptuan se nuk duhej të ndiqnin fitoren e tyre dhe t'i jepnin fund problemit me të, por u kënaqën me fitoren ndaj kristianëve dhe e çuan trofenë në qytet. Skënderbeu vrau në këtë betejë mes tjerash dy komandantë turq me nam, të cilët e sulmuan atë njëkohësisht; dhe ishte pra, një lloj parandjenje e çuditshme, si ankthi që zgjerohej me furi. Kjo ishte hera e parë që ky njeri duhej t'ua linte armiqve të tij fitoren, pasi të krishterët humbën në ketë betejë rreth 5000 vetë. Muhameti e vlerësoi këtë, pasi megjithëse ushtria u shkatërrua, Skënderbeu fitoi përsëri.

Kur lajmi u shpërnda në Epir, i lartpërmenduri Moses mendoi se ishte koha të fillonte tradhëtinë, që ai kishte kohë që e priste; por pasi ai nuk mori ndonjë mbeshtetje të madhe në vend, u detyrua të arratisej, së bashku me pak njerëz, për në Konstandinopol, ku kërkoi një ushtri të kufizuar, dhe premtoi se do të nënshtronte Epirin. Muhameti, i cili e dinte se sa pak mund të shpresohej nga tradhëtarët, nuk deshi në fillim të bindej; por kur e pa se Moses e kishte seriozisht i besoi atij një ushtri prej 15 000 vetësh, me të cilën ai u nis drejt Epirit. Skënderbeu në fillim nuk mundi ta kuptonte se si një njeri me të cilin kishte qenë i lidhur me një miqësi, besnikëri dhe zotësi, që deri më tash kishte treguar për atdheun e vet, shkoi pa ndonjë arsye dhe u bashkua me armiqtë e krishtërimit, dhe ai asnjëherë s'e pa me seriozitet, që Moses të kishte ndërmend diçka të keqe, por kur ai së fundi e vërejti se kjo ishte seriozisht, u nis kundër tij me armë në dorë dhe u mbajt kështu një betejë e përgjakshme, ku Skënderbeu korri një fitore të përkryer. Para se të nisej, Moses i kishte premtuar Sulltanit se do e sfidonte Skënderbeun në dyluftim, dhe për më tej në betejë ai e tërhoqi atë deri këtu; por kur Skënderbeg i doli përballë, ai u tremb aq shumë nga vështrimi i tij, saqë nuk mundi t'i dilte përpara. Një turk tjetër ishte aq kurajoz në betejë, saqë ai me shpejtësi e kurajo u ndesh me Skënderbeun, që u shtri prapa në shpinë të kalit. Por u ngrit përsëri, para se tjetri të mund ndërmerrte diçka tjetër dhe kjo u kurorëzua menjëherë me rënien e sulmuesit turk. Pjesa më e madhe e fuqisë turke u vra në këtë betejë, kështu që Moses me 4000 vetë, në një gjendje të tmerrshme, i mbushur me hidhërim e turp, u kthye për në Konstandinapol, ku Muhameti vendosi ta ekzekutonte menjëherë; por pasi ai nuk i kishte refuzuar në betejë të gjithë sfidat që kërkohen nga një drejtues me vlerë dhe ushtarët e mbetur dëshmuan për to, Sulltani ia kurseu jetën, por e la të përbuzur dhe të neveritur. Atëherë ky burrë kryelartë filloi të qahej për gjendjen e tij dhe pasi ai me vështirësi kishte qëndruar në Konstandinopol, u arratis fshehtss prej andej dhe erdhi në Epir përsëri, ra para këmbëve të Skënderbeut, i cili jo vetëm e fali për fyerjen, por edhe e vuri përsëri në postin e tij.

Pak kohë pasi ndodhi kjo, u njoftua për një dezertim tjetër, që e preku Skënderbeun edhe më shumë në zemër dhe që ngjalli çudinë më të madhe për të gjithë; pikërisht nipi i tij, Hamzai, të cilin e kishte dashur gjithmonë si birin e vet dhe e kishte bërë si pjesëtar të qeverisë së tij, u arratis papritur me gruan dhe fëmijët për në Konstandinopol. Ai mbajti një fjalim të mbushur me akuza kundër xhaxhait të tij dhe përfundimisht premtoi nënshtrimin e Epirit. Fuqia ushtarake, ku vetëm kalorësia përbënte 50 000 vetë, iu besua Isa Pashës dhe me një ushtri të tillë ekzistonte shpresa për përfundimin e luftërave epiriote. Skënderbeut, si zakonisht, nuk i mungonte asgjë, që mund t'i shërbente si mbrojtje; pasi ai ngriti në këmbë një ushtri prej 11 000 vetësh dhe u turr kundër armikut. Kur ushtria turke iu afrua atij, ai u kthye prapa dhe priti diku larg në tokat e tij, jo nga frika, por për ta bëre armikun sa më të pasigurtë, dhe kjo ndodhi me aq mjeshtëri, sa Hamzai vetë, që i njihte të gjitha trillet luftarake të xhaxhait të tij, nuk dyshoi për gjë tjetër, veçse e gjithë kjo u bë nga frika. Në këtë moment turqit u dehën nga suksesi dhe Isa Pasha, me një solemnitet të madh, e shpalli Hamzain mbret të Epirit. Por atëherë kur ata ishin mëse të sigurtë për fitoren, erdhi Skënderbeu papritur, dhe korri një fitore të përkryer. 30 000 turq u therën dhe të tjerët, së bashku me Isa Pashën ia mbathën. Bashkë me robërit e tjerë ishte edhe Hamzai, për të cilin Skënderbeu u kishte thënë njerëzve të tij të mos e vrisnin.

Kjo fitore ngjalli një gëzim të jashtëzakonshëm në të gjithë vendin dhe u bë një hyrje triumfante në Krujë, ku u sollën edhe robërit. Ndërmjet robërve që u sollën me triumf, ishte edhe Hamzai, i cili me duar lidhur prapa me zinxhirë ecte përmes qytetit; një pamje e çuditshme për banorët, që pas Skënderbeut e kishin parë si burrin më të madh dhe më të ndershëm. Skënderbeu e dërgoi atë menjëherë tek miku i tij i besueshëm, Alfonsi, mbret i Napolit, që të mund ta burgoste më me siguri në vendin e tij dhe ai u mbajt atje për aq kohë sa jetoi edhe mbreti. Pas vdekjes së Alfonsit, ai u soll në Epir dhe u fut në burg në Krujë. U mundua me letra të vazhdueshme të qetësonte inatin e xhaxhait të tij dhe i premtonte atij, se nëse fitonte lirinë përsëri, ai do i bënte Skënderbeut shërbime aq të mëdha siç i kishte bërë para se t'i bënte keq. Duhej të veprohej në këtë mënyrë: të lejohej të arratisej nga burgu dhe të shkonte në Konstandinopol, ku kishte të shoqen dhe fëmijët, e të kërkonte përsëri mbrojtjen e Sulltanit. Dhe kur ai të kishte marrë mëshirën e Sulltanit, do të informonte Skënderbeun lidhur me formën e perandorisë turke. Skënderbeu u bind që ta linte Hamzain të shkonte dhe bëri sikur u frikësua shumë nga arratisja e tij. Hamzai erdhi për herë të dytë në Konstandinopol, ku u prit mjaft mirë; por meqë vdiq shumë pak kohë më pas, thuhet se Sulltani e helmoi atë fshehtas dhe e la të vdiste.

Pasi turqit kishin provuar forcën e Skënderbeut me kaq humbje, provuan tani të kërkonin miqësinë e tij. Por ata nuk mundën të arrinin në një lidhje publike me të; vetëm kështu, që pasi ai donte të bënte një fushatë lufte me Italinë, ai u bind të bënte një marrëveshje për një vit armëpushim me Sulltanin. Pasi kjo marrëveshje u arrit, ai u nis me një forcë ushtarake për në Napol, për të mbështetur mbretin e ri Ferdinandin, djali biologjik i Alfonsit, i cili ishte rrëzuar nga duka i Anzhout, që kujtonte se kishte më shumë të drejtë për Napolin. Ai pati fat aq të mirë, saqë shkatërroi tërësisht forcat franceze dhe i solli menjëherë vendet napolitane nën zotërim të Ferdinandit dhe kjo ndodhi pikërisht sepse shumë rajone iu dhanë atij për arsye se kishin sigurinë e Skënderbeut, se mbreti nuk do të hakmerrej kundër tyre; gjë që të bën të kuptosh, se çfarë mendimesh të larta kishin njerëzit për ndershmërinë e këtij njeriu. Pasi ai kishte forcuar kurorën e Ferdinandit, u kthye përsëri në Epir.

Ndërkohë që ishte në Itali, Muhameti u nis në një mësymje të re kundër Epirit, megjithëse gjendja e armëpushimit s'kishte mbaruar ende. Për këtë arsye, ai bëri përgatitje të mëdha me shumë ushtri. Ushtria e parë, e përbërë prej 20 000 vetësh, drejtohej nga Sinan Pasha. Por para se sulmi të fillonte, Skënderbeu ishte kthyer. Ai kishte ngritur në këmbë një ushtri prej 8000 burrash dhe papritur, gjatë natës, ai i sulmoi turqit në befasi dhe me shpejtësi, saqë ushtria e tyre në një kohë të shkurtër u ça dhe u shpërnda totalisht, dhe kjo s'qe e vështirë, kur komandanti vetë, së bashku me disa të tjerë, u vranë. Pak kohë më pas ai sulmoi një ushtri tjetër turke prej 30 000 vetësh, që drejtohej nga Hasanbeu, me të cilën pati të njëjtin fat; pasi pjesa më e madhe u vra ose ia mbathi dhe Hasanbeu u dorëzua me të tjerët me dëshirë ose pa dëshirë. Komandanti i tretë turk, Jonuzbeu, që nuk e la moralin të binte nga fatkeqësia e të tjerëve, u përpoq gjithashtu të provonte fatin me 18 000 vetë. Por askush s'mundi t'i dilte përpara të tmerrëshmit Skënderbe; kështu që edhe kjo ushtri e tretë u pre dhe u shkatërrua.

Kjo nuk ngjalli asgjë tjetër veç frikë dhe çudi tek të gjithë njerëzit, më tepër nga fakti se Skënderbeu kishte të bënte me një armik të tillë si Muhameti, i cili kishte nënshtruar perandorinë e dytë me shumë mbretëri dhe ishte njëri prej monarkëve dhe luftëtarëve më të mëdhenj në histori. Askush nuk guxonte më të dilte si prijës në luftërat epiriote, pasi emri i Skënderbeut ishte bërë aq i fortë për gjithë monarkinë osmane. Përkundër kësaj, doli një luftëtar i vjetër me emrin Karazbeu, i cili si në kohën e Muratit, ashtu edhe të Muhametit, kishte bërë një emër të mirë. Atij iu besua një ushtri e paparë, me të cilën ai u nis drejt Epirit. Duket së çfarë emri kishte Karazbeu, saqë Skënderbeu thuhet të ketë thënë, se kishte më frikë komandantin se të gjithë ushtrinë. Karazbeu krijoi 4000 vetë si fillim me idenë për të marrë luftëtarë të tjerë gjatë rrugës në Çieri të Maqedonisë, por 4000 vetët u sulmuan dhe u shpërndanë me shpejtësi, gjë e cila e tmerroi Karazbeun dhe ai u kthye menjëherë në Konstandinopol dhe Muhameti nuk u tregua i pamëshirshëm, por e konsideroi si fat kthimin e tij, në krahasim me komandantët e tjerë. Kështu Skënderbeu në një kohë të shkurtër shkatërroi katër ushtri turke të drejtuara nga katër komandantë të ndryshëm; dhe Muhameti e gjeti të këshillueshme të mos e ngacmojë më aq shpesh një burrë, të cilin ai e gjeti të papërkulshëm, por u mundua me letra tinzare të fitonte miqësinë e tij, nga të cilat Skënderbeu e la vetën të bindej, kështu që u vu paqe në mes tyre. Me këtë paqe, vendet e tjera kristiane, veçanërisht Venediku, ishin të pakënaqura, ku republika përpiqej ta fuste atë në luftë përsëri dhe iu paraqitën atij me një delegacion, pasi të gjitha qeveritë kristiane ishin bashkuar bashkë kundër turkut e nuk mundeshin ta shihnin atë vetëm, si shpirtin e fuqisë kristiane. Ata shpresonin gjithashtu se, ai në betejat e ardhëshme nuk do të rrinte duarkryq pa i ndihmuar. Skënderbeu, i cili ishte i interesuar të vazhdonte paqen me Sulltanin, në mënyrë që të pasuronte banorët e vendit të tij, dhe të lulëzonte tregun e kursin e jetës në vend. kështu që vetëm pasi ai i pa fushatat e ardhëshme si luftëra fetare, vendosi ta prishë marrëveshjen e paqes dhe menjëherë sulmoi vende të Sulltanit, ku préja u bë me të madhe biznes; por, papa Pius II, në të njëjtën kohë me vdekjen, i kishte sjellë kristianët në grindje, dhe mosmarrëveshjet u ngjallën si zakonisht ndërmjet tyre, saqë secili u largua për në vendin e vet, duke e lënë Skënderbeun të vetëm. Tashmë Muhameti u çlirua nga ajo frikë, që i kishin kallur të krishterët e bashkuar. Ai i vuri në punë të gjithë mendimet e tij në luftën epiriote, dhe që Skënderbeu nuk u kthye me prénë e madhe, që kishte shpresuar, por gjeti një ushtri turke në vendin e vet. E njëjta ushtri nuk ishte gjë tjetër vetëm një vezullimë, që u duk dhe u zhduk shumë shpejt, u vranë 10 000 njerëz dhe vetë komandanti u kap i gjallë.

Kjo disfatë e re, e bëri Muhametin edhe më të tërbuar, kështu që ai menjëherë provoi të gjente një komandant tjetër, që të drejtonte luftimet. Askush nuk ishte i gatshëm në atë kohë, vetëm njëri me emrin Ballaban Badera, një epiriot me origjinë, i cili që fëmijë kishte qenë në shërbim të turqëve dhe ishte i pari që u ngjit në murin e qytetit kur u pushtua Konstandinopoli. Përvoja e tij me çështjet luftarake si dhe me gjetjet e tij, nuk ishte më e vogël se zotësia e tij, kështu që të gjithë mbanin shpresa se kishin gjetur atë njeri, që do t'i jepte fund dominimit të Skënderbeut. Ballabani iu përgjigj në fillim disi këtyre mendimeve që ishin krijuar për të; pasi doli mjaft mirë në betejën e parë, që bëri me Skënderbeun. Këtij të fundit iu desh të tërhiqej, kështu që kësaj here me një qëndresë më të madhe se më përpara; ai mori në dorë fatin e 8 epiriotëve të mëdhenj, ku secili ishte i aftë që të drejtonte një ushtri, por kur guxuan më shumë se të tjerët, ranë në duart e tij. Ndërmjet këtyre të tetëve ishte edhe i mirënjohuri Moses, pseudonimi i Perlatit, që kishte treguar zotësi të madhe në rrethimin e Sfetigradit. Ballabani i dërgoi ata në Konstandinopol dhe Muhameti i rrjepi ata të gjallë, fatkeqësi kjo, që e solli gjithë Epirin në pikëllim.

Skënderbeu nuk e la moralin të binte nga kjo fatkeqësi, por i mbushur me dëshirën për hakmarrje e sulmoi Ballabanin përsëri, dhe ia shkatërroi ushtrinë e tij plotësisht. Ballabani vetëm, së bashku me disa të mbijetuar, u kthye për në Konstandinopol. Muhameti në fillim u inatos shumë, por meqë ai nuk kishte njerëz më të aftë për të drejtuar luftën se i njëjti njeri, duket ngaqë ai e njihte vendin më mirë, krijoi një ushtri të re përsëri për të. U mbajt përsëri një betejë jo shumë larg nga Sfetigradi, ku për një kohë u zhvillua një betejë e ngjashme nga të dy krahët dhe Skënderbeu u tregua aq burrëror dhe i shpejtë, saqë kristianët, por edhe myslimanët e konsideronin atë si diçka, që ishte më tepër se njeri. Epiriotët, të cilët nga luftërat ideale dhe fitoret ishin të vështirë, qëndronin në fushë-betejë si luftëtarë, kështu që asnjë fuqi s'mund t'i lëvizte ata nga vendi. Në mes të betejës Skënderbeut iu kërkua dyel nga një turk i madh me emrin Soliman, i cili u rrëzua për tokë menjëherë. Kjo solli frikë të madhe ndërmjet turqve, saqë atyre iu dha arratia, kështu që vetëm Ballabani me disa shpëtuan.

Kur u kthye në Konstandinopol ai u mbrojt në mënyrë të tillë, saqë Sulltani u paqësua dhe vendosi ta përdorte atë përsëri për të njëjtën gjë. Mund të thuhet se ai kishte përmbushur detyrën e komandantit dhe në këtë, si edhe në dështimet e tjera, nuk mund ta çvlerësonte askush, as ushtrinë turke, që në raste të tjera e kishin mbajtur veten mirë dhe me zotësi; por askush në këto kohë s'mund t'i dilte përballë Skënderbeut, as venecianët dhe francezët nuk kishin patur një fat më të mirë me këtë hero të papërballueshëm. Ballabani u nis për një fushatë të re dhe tani kishte marrë liri prej Sulltanit që ta drejtonte ushtrinë si të donte, ai zgjodhi një numër të madh prej trupave më të mirë dhe më të zgjedhur, të cilët i ndau me partnerin e vet Jakupin, kështu që provoi me të dy ushtritë ta sulmonte Skënderbeun një herësh. Dhe mund të thuhet se heroit të madh iu paraqit një rrezik serioz, që ia kishte sjellur Ballabani. Ballabani arriti i pari me ushtrinë e tij, drejt së cilës Skënderbeu u afrua me një numër të vogël kalorësish, për të zbuluar gjendjen në kampin armik. Por ai u sulmua befasisht gjatë rrugës nga disa turq që kishin pritur për ta kapur, kështu që ai pas një rreziku të madh për jetën, ia doli të kthehet prapa vetëm me njërin prej shoqëruesve të tij; të tjerët u vranë të gjithë. Ai vuri re se i gjithë fati i tij varet nëse ai mund t'i dilte përpara Ballabanit, para se të vinte ushtria tjetër. Ai u nis menjëherë drejt kundërshtarit dhe e detyroi atë të ndeshej, përkundër vullnetit të tij. Ndeshja ishte e fortë dhe e përgjakshme dhe Ballabani u përgjigj me jo më pak zotësi se sa kujdes; por ushtria e tij përkundrazi u ça dhe ai me pak veta shpëtoi lëkurën me arratisje. Dhe, siç u bë me dije më pas, komandanti tjetër Jakupi, u turr direkt me ushtrinë e tij për në Epir, shkoi drejt në rreth dhe u ndesh me të, para se të kishte marrë lajmin për disfatën e Ballabanit. Në këtë betejë Skënderbeu kërkoi direkt komandantin dhe e vrau me dorën e vet, kështu që e gjithë ushtria u shkurajua dhe u arratis. Në këtë mënyrë u shkatërrua plotësisht një ushtri e dyfishtë dhe emri i Skënderbeut dha material për biseda dhe shpresa në të gjitha vendet kristiane.

Kur kjo fatkeqësi i erdhi në vesh Muhametit, ai filloi të frikësohet se reputacioni, që ai deri tani kishte patur, kishte qenë në bazë të sukseseve tjera, por do të donte nisur nga baza e kësaj fyerjeje të vazhdonte akoma në Epir, që të mos shndërrohet në përbuzje të njerëzve të tij; prandaj ai vendosi që personalisht të bënte një përpjekje të fundit. Ai u turr tashmë vetë me 200 000 trupa drejt Epirit dhe rrethoi përsëri qytetin e Krujës. Para se rrethimi të ndodhte, ai bëri edhe një përpjekje tjetër kundër Skënderbeut, duke blerë dy vetë, të cilëve u tha ose ta vrisnin atë ose ta mbytnin me helm; por këta të dy nuk u pajtuan me njëri-tjetrin dhe plani i tyre u zbulua e u varën të dy. Pasi kjo përpjekje shkoi bosh, Muhametit iu desh ta ushtronte forcën vetëm, dhe rrethimi i Krujës vazhdoi me vrull të madh; por të rrethuarit u mbrojtën me jo më pak qëndrueshmëri dhe çdo ditë bënë sulme të mëdha e të suksesshme. Skënderbeu, i cili drejtonte një ushtri fluturake, u ndesh tashmë me një krah tjetër të kampit turk dhe shkaktoi aq shumë dëmtime, saqë Muhameti me një pjesë të ushtrisë së tij u nis për në Konstantinopol përsëri, duke e lënë Ballabanin të vazhdonte rrethimin.

Ndërkohë Skënderbeu ndërmori një udhëtim për të marrë përforcime në vende të tjera. Ai erdhi edhe në Romë me të njëjtin qëllim, dhe influencoi papën që ta merrte çështjen e tij me zell. Pasi ai kishte bashkuar një numër të paanshëm trupash ndihme u kthye për në Epir dhe u përcaktua që të sulmonte turqit përsëri; por rrethimi u hoq menjëherë dhe turqit u larguan nga qyteti dhe vendi, pasi komandant Ballbani vdiq nga një furtunë. Një përfundim të tillë kishte edhe kjo fushatë, që ishte më e madhja e të gjithave.

Një numër i ndryshëm shkruesish të kohës janë marrë me udhëtimin, që Skënderbeu, ndërkohë që Kruja ishte e rrethuar, iku për në Itali, duke e konsideruar atë si prins të surgjenosur, i cili e kishte humbur Krujën së bashku me qytetet e tjera. Por shkruesit më të besueshëm, si Barleti dhe Kalçondylasvidne, thonë se Muhameti ishte po aq i dëshpëruar në këtë fushatë, sa edhe në të tjerat, pasi ai bëri edhe një përpjekje kundër Krujës dhe Durrësit, por iu desh të kthehej përsëri pa ndrequr asgjë, kështu që fati dhe fitoret e Skënderbeut zgjatën deri sa ai vdiq, gjë që ndodhi në vitin 1466, në moshën 63 vjeçare, kur kishte qeverisur 24 vjet rresht.

Vdekja e tij shkaktoi një mjerim dhe piskamë në të gjithë vendin, pasi dihej se nuk ishte forca e vendit, por koka e Skënderbeut, që kishte bërë që Epiri të ruante lirinë kaq gjatë. Kur ai ishte në skajin e vdekjes, shtrirë e me temperaturë të lartë, pati një sulm të ri turk. Skënderbeu u hodh përpjetë nga krevati dhe deshi të armatosej përsëri sipas zakonit, por pafuqia nuk e la ta bënte diçka të tillë, prandaj dhe u shtri në krevat e vdiq pak kohë më pas.

Mund të thuhet për këtë burrë, se ai ishte heroi më i madh në histori, dhe askush, as në historinë e vjetër dhe as në atë të re, nuk mund të krahasohet me të. Pasi asgjë nuk është më madhështore, se sa të shohësh një princ të vogël me një grusht njerëzisht të drejtojë luftën kundër dy monarkëve, nga të cilët Persia, Egjipti dhe e gjithë Evropa u dridhën dhe u tmerruan. Ai shkatërroi plotësisht 20 ushtri të fuqishme, shumicën e komandantëve dhe luftëtarëve, që e sfiduan atë, i vrau me dorën e vet. Dhe shkruesit e kohës dëshmojnë, se në këto konflikte ai ka vrarë rreth 3000 vetë me shpatën e tij, gjë që është më shumë se ç'mund të thuhet për çdo njeri tjetër mbi tokë.

Zotësia dhe burrëria e tij u shoqëruan nga mëshira dhe butësia. Ai kishte një zell të veçantë për besimin kristian dhe kjo duket nga të gjitha letrat e tij, ku ai i dha vetes titullin: Gjergj Kastrioti, Luftëtari i Krishtit. Historia e tij është përshkruar nga shumë autorë, por e përkryer është historia e Marin Barletit, një epirioti, në 13 vëllime, të cilat unë i kam lexuar me hollësi. I njëjti Barlet dëshmon se, qëkur turqit e pushtuan atë qytet, ku Skënderbeu ishte i varrosur, nxorrën eshtrat e tij nga varri e i ndanë copa-copa dhe i përdorën ato si relike të shenjta, duke i varur rreth qafës e duke kujtuar se fati dhe bekimi do i ndiqte më pas.

Për këtë burrë mund të thuhet:
Ai ishte luftëtari, prijësi dhe njëkohësisht heroi më i madh në histori.

[Gëzim Marku]

Gjendet stema e panjohur e Kastrioteve

Ne Galantina te Italise eshte gjendur se fundmi nje steme, e cila mendohet se i perket Gjonit, birit te Gjergj Kastriot Skenderbeut. Ajo ka ne strukturen e saj shqiponjen e zeze dykokeshe dhe kryqin e Jeruzalemit. Prezenca e dy luaneve ne steme eshte e pashpjegueshme, ndersa hidhet hipoteza se mund te jene simbole te Shqiperise antike. Zbulimi eshte bere nga nje udhetar i apasionuar pas vizatimit. Stema e vendosur ne nje prej dyerve te keshtjelles se Kastrioteve ne Salento i ka bere menjehere pershtypje, aq sa ka nxituar ta hedhe menjehere ne leter. Sot nga keshtjella nuk ka asnje gjurme te Kastrioteve

Shqiponja e zeze dykokeshe, kryqi i Jeruzalemit dhe dy luane. Keto jane simbolet e stemes me te fundit te gjetur ne Itali, e cila mendohet se i perket Gjonit, birit te Gjergj Kastriot Skenderbeut. Vendosja e dy luaneve ne qender te stemes eshte pak corientuese dhe ende nuk eshte dhene nje shpjegim i sakte per domethenien e saj. Disa hipoteza e lidhin ate me Shqiperine antike, por asgje me shume.

"Emblema na ka rene ne dore nepermjet punes kembengulese te nje kerkuesi, i cili po studjonte shenimet e Pietro Kavotit (Pietro Cavoti), te ruajtura prane bibliotekes se qytetit te Galatines", pohon Alesandro Kastriota Skanderbeg, i cili konsiderohet si dega ne vije mashkullore e Heroit tone kombetar. Pietro Kavoti (1819-1890) eshte nje mjeshter i vizatimit, i pasionuar te fiksonte ne leter ate qe vezhgonte gjate udhetimeve te tij ne mjedise te ndryshme te Salentos. Gjate nje prej udhetimeve te tij ne Salento, ku ishte edhe keshtjella e Kastrioteve (te cilet, sic dihet zoteronin dukatin e Shen Pjetrit ne Galatine dhe kontene e Soletos) dalloi te fiksuar mbi porten qe te ngjiste drejt katit me dhomat per fisnike te pallatit pikerisht kete steme, te cilen ai e vizatoi menjehere ne leter. Pallati i Soletos u prish gjate viteve teteqind te dy shekujve te shkuar. Kurse ne pallatin tjeter, ate te Galatines nuk kane mbetur shenja te Kastrioteve. Prej kohesh ai eshte blere e shitur nga private te ndryshem, pergjate me shume se dyqind viteve, dhe cdo shenje e gjurme kastriotase eshte hequr e fshire. Pronaret nuk kane patur asnje lidhje me arbereshet dhe ca me pak me pasardhesit e Skenderbeut ne Token e Otrantos. Me rastin e 600 vjetorit te lindjes se Gjergj Kastriotit, pasardhesit e tij Alesandro, Xhulio dhe Paola Kastriota Skanderbeg kane nisur te hulumtojne mbi gjithcka qe i perket heroit te Shqiperise. Te tre jetojne ne rajonin e Pulias, ne qytetet e Leces dhe te Brindisit. Paola, duke qene avokate e nje studioje private perhere te zene ne rutinen e perditshme, jo gjithnje gjen tek vetja forca profesionale per te kontribuar me gjetje apo interpretime historike. Eshte bashkeshorti i saj, Xhankarlo Valone, qe po punon per nje takim historianesh shqiptare dhe italiane, i cili ne dy dite rresht do te mbahet prane universiteteve te Barit dhe te Leces. Valone eshte profesor dhe studiues i njohur i mesjetes italiane. Nje nga librat e tij titullohet "Aspekte juridike dhe sociale ne periudhen e qeverisjes aragoneze. Kastriotet ne Token e Otrantos". Xhulio, gjykates, eshte nxitesi i nje projekti skenderbegas surprize, modest por mjaft emocionant. Tani per tani, ende pa u bere nje realitet i sigurte per t'u shpallur, nuk po e bejme publike.

Alesandro, mjeku dhe shkencetari neurolog, me i njohuri prej bashkekombasve per pasoje te intervistave te dhena gjate vizites se kesaj familjeje ne vendin tone ne 27 dhe 28 nentor te vitit te shkuar, perhere njofton per te dhena te reja te zbuluara per Gjergj Kastriot Skenderbeun. Nje e tille ishte dhe gjetja e stemes, deri diku me domethenie te panjohur, qe mendohet se i perket Gjonit, te birit te Skenderbeut.

''Korrieri''

[Gjergji]

Jam adhurues i flakte i heroit tone kombetar, figura me e ndritur e historise sone.

[Gëzim Marku]

Në Rusi, sesion shkencor për Skënderbeun

Skënderbeu diskutohet në Rusi. Pak ditë më parë në "Shtëpinë e Miqësisë" së qytetit të Sant Petersburgut u zhvillua sesioni shkencor kushtuar 600-vjetorit të lindjes së Heroit Kombëtar, Gjergj Kastriot Skënderbeu. Në këtë veprimtari merrnin pjesë anëtarët e shoqatës "Miqtë e Shqipërisë", studentët dhe pedagogët e degës së Gjuhës Shqipe të universitetit shtetëror të Sant Petersburgut, që studiojnë në këtë qytet, shqiptarë dhe dashamirës të tjerë të Shqipërisë.
Në sesionin shkencor albanologia dr. Alvina Zhugra mbajti referatin "Skënderbeu në letërsinë ruse", ndërsa rreth poemës për Skënderbeun të Grigor Përliçevit referoi dr. Juri Llopashov.
Doktori i Shkencave, Aleksandër Novik, në referatin e tij trajtoi temën "Realitete etnografike shqiptare në epokën e Skënderbeut", kurse ambasadori i Shqipërisë, Avni Xhelili foli për rëndësinë e veprës historike të Skënderbeut. Referatet u ndoqën me shumë interes nga të pranishmit. Këtë sesion shkencor e paraprinë përurimi i portretit të Skënderbeut, realizuar nga shqiptari me banim në Sant Petersburg, Ramadan Çilku dhe ceremonia e ekspozitës me punime qëndistarie me motive shqiptare.

[Gëzim Marku]

Guidë për "Gjergj Kastriot Skënderbeun"

Muzeu i Krujës tashmë me guidë. Për herë të parë botohet guida e Muzeut Kombëtar "Gjergj Kastriot Skënderbeu" në Krujë. Ky botim i ri u realizua me anë të një sponsorizimi, nga Drejtoria e Trashëgimisë, Kulturore në Ministrinë e Kulturës, Rinisë dhe Sporteve. Drejtuesi i këtij institucioni, Vaso Tole, u shpreh se, kjo guidë do të ndihmojë turistët të kenë më shumë mundësi dhe prakticitet në vizitat që do të zhvillojnë pranë këtij muzeu.
Guida pritet të kërkohet nga rreth 100 mijë turistë që vijnë çdo vit në këtë muze, është përgatitur në gjuhët shqipe, angleze dhe gjermane dhe është një sponsorizim i Bankës Austriake "Raiffeisen Bank". Për Drejtorinë e Trashëgimisë Kulturore në Ministrinë e Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, Muzeu Kombëtar "Gjergj Kastrioti Skënderbeu" në Krujë, është një nga më të mirët në vend.

Skenderbeu eshte heroi me i madh i kombit tone, me te cilin krenohemi jo vetem ne por e gjithe Europa.Faleminderit per keto informacione AlbShkodra, i lexoj me shume vemendje dhe kenaqesi.

[Vini]

ej kush e di sa i gjate ka qene shkenderbeu?

[Vini]

Gjergj Kastriot Skenderbeu ka mposhtur shekujt, ka thene poeti i famshem francez Pjerr Ronsar, i cili ka shkruar dhe nje sonete te shkelqyer per te. Padyshim, qe Heroi yne kombetar eshte figura me e njohur ne bote, qe lidhet me emrin e Shqiperise. Rreth ketij emri eshte vertitur nje bibliografi e pafund, aq sa sot mund te flitet per Skenderbeologjine si disipline shkencore e vecante.

Por, nje problem i thuget i Skenderbeologjise, eshte ikonografia skenderbejane. Si ka qene paraqitja fizike e Gjergj Kastriot Skenderbeut? Ikonografia skenderbejane zoterohet kryesisht ne artet figurative me ane te portreteve ne vaj, ne gravura, ne dru-gdhendje, ne bronx dhe ne leter. Portreti me i vjeter i Gjergj Kastriot Skenderbeut ne gravure eshte portreti i botuar ne librin kryeveper te Marin Barletit ne vitet 1508-1510 ne Rome, kushtuar Gjergj Kastriot Skenderbeut. Ka gjasa qe ky portret eshte me autentik, me i perafert.

Pinakoteka e Gjergj Kastriot Skenderbeut eshte e pasur dhe deri diku e studjuar nga shkencetaret, historianet e artit. Ketu futen edhe disa medalione bronxi te hershme me relievin e Skenderbeut.

Por une dua te kumtoj skulpturen e pare dhe me te vjeter ne bote te Gjergj Kastriot Skenderbeut. Para disa ditesh, nje djale i ri i quajtur Astrit Miho, me solli ne zyrten time ne Muzeun Historik Kombetar nje liber te madh historik, te shkruar nga historiani italian Giuseppe Orlando D'Urso. Libri quhej "Corigliano d'Otranto - Memorie dimenticate", qe ne shqip perkthehet "Koroliani i Otrantos - Kujtime te harruara".

Libri eshte botuar ne Lece, ne Italine e Jugut, ne vitin 2000 dhe perbehet nga 415 faqe te formatit te madh. Ky liber ne italisht eshte nje studim historik i shumefishte per qytetin e Otrantos, zonen e Pulias dhe te Barit. Eshte nje veshtrim kronologjik, me nje koleksion dokumentesh te periudhes mesjetare mjaft interesante. Duke shfletuar me ngulm dhe kujdes kete liber, befas gjetem nje fakt befasues, qe lidhet me figuren e jashtezakonshme te Gjergj Kastriot Skenderbeut. Ne faqen 254 - 261 te librit, pershkruhet nje monument historik, qe eshte keshtjella mesjetare e qytetit Tran ne Pulie. Kjo keshtjelle historike ka patur modifikime te ndryshme ne kohera, pasi ajo ka qene rezidenca e familjes se famshme fisnike, te quajtur Koroliano.

Ne kete keshtjelle eshte bere edhe nje ndertim, ne formen e nje pallati dukal me dritare monumentale, mbi lartesine e te cilave jane skulpturuar dhe vendosur nente buste te figurave te medha historike. Kronikat flasin se krijimi i ketyre busteve eshte bere ne gjysmen e pare te shek.XVI, afersisht nga viti 1525. Padashur te pershkruaj tere koleksionin e busteve, dua te ndalem ne faqen 259 te librit, ku jane botuar fotot e 4 busteve te pallatit. Busti i pare i takon Timur Lengut, mongolit te tmershem dhe te famshem.

Prane tij eshte busti i Gjergj Kastriot Skenderbeut, pastaj busti i Kristofor Kolombit dhe me tej busti i Kan Madheshtorit te Skales, personazh ky historik i shekullit XIII, per te cilin me admirim Dantja i ka kushtuar nje tercine ne kryevepren e vet "Komedia Hyjnore". Ne na intereson para se gjithash busti i Gjergj Kastriot Skenderbeut.

Busti eshte vendosur ne nje lloj piedestali, nen te cilin me germa kapitale eshte shkruar emri SCANDAR- BECH, pra emri i Skenderbeut. Skenderbeu paraqitet me veshjen e kohes dhe me kapelen e njohur te tipit "Karmanjola". Ai ka mjeker te gjate, mustaqe te spikatura, eshte ne gjysem profil te anes se majte dhe tere figura e tij eshte rrethuar ne formen e nje aureole me anen e nje girlande, ose kurore dafinash. Eshte nje pune artistike realiste dhe tipologjike per figuren e Heroit Shqiptar.

Ne faqen 262-263 jepet dhe nje jeteshkrim lakonik i Gjergj Kastriot Skenderbeut, ku vihet ne dukje jehona lokale ne Pulia e ekspedites se Skenderbeut ne Itali ne vitin 1459, kur Skenderbeu erdhi te ndihmonte Ferdinandin e Napolit, kunder rivalit te tij Johan Anzhu. Kaq e madhe ka qene pershtypja e figures se Skenderbeut, saqe ne fillim te shekulllit XVI artisti, te cilit nuk ja dijme emrin, ka bere portretin e tij krahas figurave me te medha te historise.

Duke e shoshitur historine dhe deshmite qe lidhen me Skenderbeun ne bindemi dhe konstatojme se kjo skulpture ne bust, e gdhendur ne gur mjeshterisht e Gjergj Kastriot Skenderbeut eshte skultura e pare dhe me e vjeter ne bote, qe lidhet me kete Hero Kombetar Shqiptar. Kjo skulpture krijon nje tipologji te ikonografise se Skenderbeut deri ne ditet e sotme. Do te ishte nje gje e shkelqyer qe te behej nje riprodhim i kesaj skulpture e te vendosej ne Muzeun Historik Kombetar.

[Gëzim Marku]

LIBRI I SKENDERBEUT - CODEX SCANDERBEG

Biblioteka e Vaimarit i dergoi te dixhitalizuar Muzeut Historik Kombetar kopjen e plote te Librit te Skenderbeut, origjinali i te cilit ne pergamene quhet Codex Scanderbeg dhe ka qene prone e Bibliotekes vetjake te Heroit tone.

Nga dr. MOIKOM ZEQO

Pershkrimi i librit

Libri eshte ne pergamene, 325 faqe, 32.5 - 35 : 25.5 - 27 cm, Shekulli XV. Fletet e para dhe te mbrapme jane prej letre. Eshte perdorur nje leter e patrajtuar e faqeve te Pergamenit, qe deri ne periudhen para restaurimit mbulonte pasqyren e pjeses se parme. Ka nga 1-325 flete, sipas nje numerimi te shekullit XVIII. Pas fletes se 325-te vijon perseri nje flete e vecante e pergamenit e cila deri ne restaurimin qe i eshte bere, mbulonte pasqyren e pjeses se prapme. Ketu shihet nje portret i formatit 19:13,5 cm, ndoshta i perandorit Maximilian I "1486-1519). Ne pjesen e mbrapme te kesaj flete do te zbulohej gjate restaurimit skica e nje femije ose djali te ri, e madhesise 18.5 : 15.5 cm."pa shenime dhe titull). Madhesia e fleteve te pergamenit eshte e ndryshme, pasi ato nuk jane prere per shkak te vizatimeve te shumta. Doreshkrimi "pergameni) eshte restauruar ne vitin 1958. Arsyeja kryesore e restaurimit ka qene lidhja e tij. Tani doreshkrimi eshte ne nje gjendje pa te meta. Problemi i dikurshem ka qene perdorimi i nje ngjitesi jo te pershtatshem ose edhe trajtimi jo i mire, qe ka nxire dhe thare lekuren origjinale. Siperfaqja cifloset lehte dhe figurat njihen me veshtiresi. "shiko foton para restaurimit ne mbulesen e mbrapme). Lekura lidhese origjinale mund te quhet e shkaterruar dhe eshte thuajse e zevendesuar gjate restaurimit.

Shtresat:

VII "14) + III "20) + "IV-2) "26; pas faqes 21 jane 2 flete te hequra) + "V-I) "35; pas faqes 27 mungon nje faqe) + IV "43) + "V-2) "51; para faqes 44 mungojne 2 faqe) + IV "59) + "IV-I) "66; pas faqes 66 eshte hequr nje flete) + IV "74) + "IV-2) "80; pas faqes 80 jane 2 flete te hequra) + III "86) + "II+I) "91) + 9 III "145) + "II + I) "150) + 11 III "216) + "II +I) "221) + 15 III "311) + "1+1) "314) + "I+I) "314) + III "320) + "III-I) "325).

10 shtresat e para jane te numeruara ne pjesen e poshtme, majtas, me numra romake. Numrat nga i "faqja 2rectio) deri ne "faqe 75r). Numri mungon ne faqen 15r. Te dhena mbi shkrimin mungojne. Nje pjese shkrimi gjendet ne faqen 62v, "36 rreshta) dhe ne faqen 63 r "22 rrjeshta), perndryshe vetem pjese te shkurtra tekstesh.

S: Ne faqen 62v - 63r dhe 63v eshte nje tekst, qe i perket gjysmes se pare te shekullit XV, pjeset e tjera te teksteve permbajne sqarime te shkurtra per vizatimet e faqeve 134r,-149v, 152v, 169r, 213r, 222r-227v, 252r-253v, 270r-275v, me nje shkrim te shpejte te stilit kursiv te fundshekullit XV.

Lekure kafe e erret

Nje mbulese e forte druri e mbeshtjelle me lekure kafe te erret. Vepra eshte e ndar- ne pese pjese te dyfishta. Lidhja kryesore eshte e restauruar, e veshur me nje lekure te shkelqyer, ndersa pjeset e vecanta jane te ngjitura brenda saj. Pjesa e siperme e mbuleses eshte e dekoruar bukur me nje stampim te modes per kohen. Ne pasqyren e parme gjendet nje mbishkrim i shkruar me pene: Fol 328, "Vellimi 328). Ne mbulesen e parme te dikurshme "tashme e larguar) ne pjesen e poshtme te doreshkrimit te vjeter eshte shkruar me boje: d.c.A / A.E.dux. Dicka me tutje ne te njejten faqe gjendet nje vizatim me perdorim te katerfishte te se njohures "edhe pse ende te pazgjidhur) te shprehjes: Sator / Arepo / Tenet / Opera / Rotas, nje ngjasim ky i formules Sator-Arepo 3RGG, "Libri i 5-te, Tybingen 1961, Sp. 1373 f; Enciklopedia Brokhaus, volumi 16, Wisbaden 1973, faqe 485.). Ne doreshkrimin e ri qendron skic ne anen e majte shenimi me boje: "pesha 7-8 kile."

Ne Parathenien per doreshkrimin nga Rothe,E "1966) shkruhet: "Doreshkrimi ka nje histori te gjate, qe per shume veshe eshte e pabesueshme. Ne mbulesen e tij te prapme shikohet figura e Perandorit Maximilian I, lidhjen e te cilit me doreshkrimin nuk mund ta shpjegosh. Doreshkrimi duhet te kete qene me pare prone e Ferdinand Katolikut "1452 deri ne 1516) te Aragones dhe Napolit, i cili ne 1468 u be mbreti i Sicilise. Ne te njejtin vit vdiq princi dhe Heroi Kombetar shqiptar Gjergj Kastrioti, i quajtur Skenderbe, i cili ne 1461/62 luftoi ne Napoli si prijes i ushtareve per pjesen aragonase. Ketij burri, mbreti Ferdinand duhet t"i kete bere dhurate doreshkrimin. Ai rishfaqet ne vitin 1590 ne Varshave, ku nje fisnik frank, Chrisoffel von Waldenrot e bleu per 100 monedha te kohes. Ky person i ofroi ne 16.2.1621 Princit Johann Ernst von Saksen-Weimar doreshkrimin per ta blere, mori per te vetem 5 Gulden. Keshtu ka ardhur ky Doreshkrim i rralle ne Biblioteken e Tyringenit.

Te dhena te tjera mbi literaturen

Anonim: "Liber i mrekullive, inxhinierise dhe artit"

Doreshkrimi permban thuajse 650 vizatime mbi tekniken, arkitekturen, fortifikimin, illuzionin, artin e te mbrojturit, te armeve, deri tek arti i ndertimit te urave. Doreshkrimi fillon me nje vizatim, ku paraqitet nje makineri ngritese me te gjitha detajet e saj teknike. Me pas vijojne ne nje radhe te crregullt lloje te ndryshme veglash, makinerish, aparate matese mullinj bluajtes, skica ujesjellesash e makinerish per qarkullimin e ujit, ura, aparate per notin dhe zhytjen, anije, banjo dhe sisteme ngrohjesh qendrore si dhe shume lloje te tjera elementesh te vecante. Nje numer i madh vizatimesh tregon detaje dhe gjera te vecanta kryesisht te armeve dhe municioneve te luftes. Prej ketyre vecohen 81 vizatime te marra prej "Bellifortis", nga Konrad Kyeser, te tjera vizatime jane marre nga "Iconismis Bellicis", te mjekut vjenez Johan Hartlib. Thuajse 90 faqe te tjera sjellin informacion te vyer historik ne paraqitjen e jetes qytetare dhe asaj te oborrit. Nje pjese e rendesishme e doreshkrimit "qe eshte krijuar ne me shume se shtatee dhjetevjecare nga autore te panjohur) eshte bere nga mesi i shekullit XV. Plotesime mendohet te jene bere deri ne 1520. Per nje njohje me te detajuar ketu disa nga tekstet e perdorura:

Shkrim ne gjermanishten e vjeter, vijojne: 11 rreshta)

Shenime te metejshme mbi vizatimet gjenden edhe ne fletet 270r -275v. Teksti i fundit gjendet ne faqen 275. Ketu disa ilustrime:

"Shkrim ne gjermanishten e vjeter, vijojne: 33 rreshta)

Christian August Vulpius: "I ashtuquajturi Libri Skenderbegian i Mrekullive, Inxhinierise dhe Artit: nje manuscript shume i vecante ne llojin e vet, i mbushur me informacione interesante fizike, letrare, artistike dhe historike te para dhe Mesjetes". "Botimi I vitit 1824, faqe 289-308.)

Informacione mbi librin gjenden dhe ne:

Ernst Marx: "Koment mbi nje dokument te teknikes mesjetare", ne "Shkrime mbi historine e teknikes dhe industrise". "Libri i vitit te shoqatave te inxhiniereve gjermane" botuar nga Conrad Matschoss, 1926.

Kurt Volkmann: "Loja e kutive" "Prezenca e iluzionisteve ne artet e bukura te shekujve XV e XVI." Dysseldorf, 1954.

"Muzika ne historine e se kaluares dhe ate moderne", Enciklopedi e muzikes, Basel 1952.

Konrad Kratzsch: "Libri Waimar-ian i mrekullive, inxhinierise dhe vizatimeve kulturore" Waimar, 1979, faqe 30-38.

"Studime mbi librat dhe gjendjen e bibliotekave" Lajpzig, 1981

"Materiale te rralla te bibliotekes qendrore te klasikeve gjermane", volumi i shtate. Pjesa mbi mjeshterine e mbrojtjes dhe librave te artilerise. Waimar, 1984

Konrad Kratzsch: "Objekte te rralla", 1993

"Libri i Mesjetes", Mynih, New York, 1997 Libri i Mesjetes vjen nga koleksioni i dukeve te Waldburg Wolfegg-ut, ne CD-romin e te cilit gjendet "Arti i inxhinierise dhe mrekullive" me ndarjet: foto/ permbledhje/ fletet/ sqarime dhe literature.

Hartlieb, Johannes: Vizatime nga "Iconomis Bellicis" ne librin Waimarian "Libri i mrekullive, inxhinierise dhe artit".

ANONIM , "Libri i inxhinierise dhe artit"

Personalitetet historike qe lidhen me librin

- Ferdinand Katoliku "1452-1516), Doreshkrimi duhet te kete qene ne pronesine e tij.

- Johann Ernst, Princi i Saksen-Waimarit, bleu doreshkrimin nga Christoffel von Waldenroth 1621.

- Kyeser Konrad, Vizatime nga "Bellifortis", shekulli XV.

Skenderbeu "ne te vertete Gjergj Kastrioti), ka marre doreshkrimin dhurate prej Ferdinand Katolikut.

Christoffel von Waldenroth, pronar i doreshkrimit ne vitin 1590.

Analiza e librit

Te dhenat e mesiperme jane rezultat i studimeve. Del qarte se libri perbehet nga dy pjese: Pjesa e pare i takon shekullit XV dhe e dyta shekullit XVI. Ajo qe lidhet me Skenderbeun eshte pjesa e pare. Nese libri ka qene dikur ne Biblioteken e Alfonsit te Aragones, i eshte dhuruar Skenderbeut ne vitin 1456, ku Heroi ka shkuar ne Napoli, duke u bere prone e Bibliotekes se Skenderbeut. Keshtu duhet korrigjuar e thena, se Libri ka qene prone e Ferdinand Katolikut, birit te Alfonsit, i cili e trashegoi miqesine e babait te tij me Skenderbeun. Por Librin nuk ka pasur mundesi qe t"ia dhuronte Skenderbeut Ferdinandi, qe u be mbret ne 1468, pak para vdekjes se Skenderbeut. Keshtu, qe duhet saktesuar, qe libri i eshte dhuruar Skednerbeut nga Alfonsi i Aragones, nga plaku. Plotesimet e ketij libri jane bere deri ne 1520, per mendimin tim kjo shtese me fillimin e shekullit XVI, qe nuk mund te percaktohet saktesisht, na ben te mendojme, qe pjesa me e madhe e Librit i perket viteve "50 te shekullit XV, deri ne fundin e shekulllit XV. Ndoshta mund te mendohet, qe Libri eshte plotesuar gjate nje periudhe kohore afer 70 vje. Por cilet jane autoret qe e pikturuan librin prej pergameni? Dihet se 81 vizatime jane marre prej librit "Bellifortis" te Konrad Kyezer "1366 - 1405). Kuptohet, qe 81 vizatimet nga "Bellofortis" jane kopjuar, ngaqe vete inxhinieri dhe pirotekniku i njohur Konrad Kyezer ka vdekur ate vit qe mendohet se ka lindur vete Gjergj Kastrioti. Ne dime, se ekzistojne disa tekste, kopje te librit "Bellofortis". Nje nga keto tekste gjendet dhe sot ne France ne Muzeun Konde "Musee Konde) ne Shato de Shantinji "Chateau de Chantilly). Per kete ka folur Dr.Robert Elsie. E habitshme eshte qe ne doreshkrimin "Bellifortis" eshte dhe nje tekst misterioz, qe merret dhe me ritet e pagezimit, ku ben pjese dhe njefare ceremonie e pjekurise seksuale. Aty jane shkruar dhe tete rrjeshta, qe sipas Dr. Robert Elsies ndoshta jane ne shqipen e hershme. Ka mundesi qe ky doreshkrim te kete ardhur fillimisht ne Shqiperi gjate pushtimit anzhuin ne shekullin XIV dhe me pas te kete shkuar ne Itali dhe France. Elsie shkruan: "eshte shume bindese qe foles te shqipes qe gjendeshin ne Francen e shekullit XIV dhe XV ku eshte ruajtur ky tekst". Pervec problemit shkencor qe eshte apo jo shqipe e hershme teksti i shkruar prej tete rreshtash kemi te bejme me faktin se libri mund te kete qene prone e nje shqiptari te kohes, fisnik ose stratiot i thjeshte, ose e nje grupi shqiptaresh. Keta shqiptare, nese vertetohet kjo gje e kane poseduar te plote librin "Bellofortis" shume me perpara Gjergj Kastriot Skenderbeut, i cili ka pare me syte e tij vetem 81 vizatime te "Bellofortis".

Cilet jane autoret e librit te Skenderbeut?

Ne kuptimin me te plote Kodiku ne pergamene, i mbi quajtur si Libri i Skenderbeut eshte nje kompilim, mbi te kane punuar disa artiste. Njohim se disa vizatime jane marre nga libri "Iconismis Bellicis" te mjekut vjenez Johan Hartlit. Por nuk dime emrat e artisteve te tjere. Ne literaturen e botuar per kete Liber te Skenderbeut ka shume te dhena, komente mbi tekniken mesjetare, per inxhinierine, artin madje dhe per muziken. Ky Liber eshte quajtur ne literature edhe si "Libri i mrekullive". Ai ka karakter enciklopedik te padyshimte, nje rendesi jashtezakonisht te madhe dhe te shumefishte. Duke e pare me syte e mi kete liber mund te them dicka me shume, detaje, hollesira. Portreti i vetem njerezor ne kete liber eshte fytyra ne profil e perandorit gjerman Maksimiliani I i cili eshte dhene ne nje menyre natyraleske, ka nje hunde te madhe me buzen e poshtme te varur, duket syri i djathte i fytyres, floket derdhen krela - krela mbi qafen e fuqishme, mbi koke mban kuroren perandorake. Gjithashtu mesojme edhe per nje tjeter vizatim te nje femije nudo me doren e djathte te ngritur afer gojes dhe me doren tjeter duke prekur kofshen e majte. Ne kapakun e Librit kemi nje skene heraldike te habitshme: duket skudi mbi te cilin jane vizatuar dy luane siper njeri - tjetrit, pastaj mbi skudin eshte nje perkrenare mesjetare mbi te cilen qendron nje kurore mbreterore, mbi kuroren qendron nje tjeter luan me dy gjymtyret e para te ngritura siper, me gojen e hapur mbi tre cilin ngrihen disa motive floreale si dhe format e gjetheve te akantit ose te zemrave. Nuk mund ta percaktojme se kujt i ka perkitur kjo simbolike heraldike, pse eshte vendosur ne fillim te librit. Ne pjesen e fundit te librit kemi nje vizatim kabalistik, brenda nje rrethi te madh jane brendashkruar dy rrathe me te vegjel ne menyre simetrike, jashte rrethit te madh pikezohen kater katrore te ndare ne pese pjese te barabarta ne vija vertikale dhe horizontale, bashkengjitur me trekendesha. Ne kete vizatim kabalistik figurat gjeometrike jane plot numra dhe fjale qe lidhen me formula magjike. Dua te kumtoj se vizatimet e librit mund te klasifikohen lehte ne disa rrafshe. Nje syth i ketyre vizatimeve lidhet me armet e ftohta, shpata, ushtat, harqet dhe shigjetat. Jane arme te kaloresise dhe te kembesorise. Kemi te bejme dhe me armaturen mesjetare, parzmoret, kellqet, kemishat e hekurta. Keto kane te bejne me armet para shpikjes se armeve te zjarrit. Dihet, se armet e zjarrit kane qene te sukseshme ne mesin e dyte te shekullit XV. Vetekuptohet qe nje syth i madh i librit ka te beje me armet e zjarrit, kryesisht me bombardat, si dhe topat e medhenj. Dihet, se fortesat dhe kalate e Skenderbeut jane sulmuar nga osmanet edhe nepermjet artilerise, se perdorur prej tyre.

Koha Jone

[Vini]

FJALIMI I GJERGJ KASTRIOTIT PARA TRIMAVE TË TIJ PAS KTHIMIT NË ATDHE

"Kapedanë dhe ushtarë trima.

S'është as e re, as e papritun pamja që kam sot përpara syve. Ashtu si ju kujtonja, ashtu ju gjeta, stërnipër të thjeshtë të një race të vjetër dhe bujare, trima dhe besnikë të patronditur të vendit dhe të mbretit tuaj. Edhe jam i lumtur tani që mund t'ju hap zemrën time.

Ju thom pa u mburrur që, sa kam rrojtur, kam patur gjithnjë këtë mall për atdhenë dhe këtë dëshirë për lirinë. Kur më ftuat për këtë vepër nga shërbimi i Sulltanit, kisha në zemër atë dëshirë që kishit edhe Ju. Juve ndofta ju shkoi nga mëndja që e kisha harruar vëndin, edhe nderin, edhe lirinë, kur ju ktheva prapa të helmuar, pa ju dhënë asnjë shpresë dhe pa ju treguar asnjë ndjenjë bujare dhe shpirtmadhe. Po unë sillesha me atë mënyrë, se ashtu e deshte shpëtimi i juaj dhe i imi, se puna ish e tillë se duhej bërë dhe jo thënë, se e shikonja që kishit më tepër nevojë për frë sesa për shtyrje. Jua fsheha planet e mia dhe s'jua çfaqa dëshirën që kisha në zemër aq vjet, jo se s'u kisha besim, jo se s'jua dinja shpirtin, po se ju ishit të parët që e hothtë zjarrin dhe u futtë në këtë valle; po se puna duhej mejtuar thellë, se duheshin gjetur mjetet, se duhej zgjedhur koha e mirë. Ndryshe do të derdhej gjak më kotë dhe përfundimi do t'ish nji robëri me e keqe se e para. Dhe ahere çdo shpresë për të nesërmen fluturonte; se nji punë si kjo niset njiherë e mirë; dhe në mos vaftë mbarë, rasja dhe mjetet për ta nisur ikin e s'kthehen kurrë prapë. Prandaj s'ja tregonja planin tim as vetes sime dhe ruhesha mos me shkiste gjuha dhe më dëgjonin muret. Kam për dëshmitar Hamzën, tim nip, që e kam pasur këshilltar, përkrahës dhe shok armësh, me ca të tjerë të pakë, me besnikërin e të cilve e vumë këtë plan në vepërim. Tani, ndonëse rronim e hanim bashkë dhe kishim një zemër dhe një shpirt, me gjithë këtë asnjë nga këta s'më kish dëgjuar kurrë të zë n'gojë atdhenë, lirinë dhe krishtërimin, gjersa ardhi rasa në betejë të Nishit. Lirinë mund ta kishit fituar me trimërinë tuaj nuk i mungojnë burrat, po ju pëlqeu ta prisni nga dora e ime, ndonëse vonë, se kështu ndofta desh vet i madhi Zot. Se është me të vërtetë çudi që trima kryelartë si ju, të rritur në liri, duruat kaq kohë robërin e barbarve, duke pritur të më shikoni një ditë në krye tuaj. Po vallë, a e meritonj këtë titull të bukur të çlironjësit që kini mirësinë të më jipni? Lirinë s'jua solla unë, po e gjeta këtu, në mes tuaj. Posa shkela këmbën këtu, posa dëgjuat emrin, renttë që të gjithë, më dualtë përpara kush e kush më shpejtë, sikur t'ishin ngritur nga varret atërit, vëllezërit, bijtë tuaj, sikur të kishte zbritë nga qielli vetë Perëndia. Më prittë me aq dashuri dhe gëzim, më sualltë aq shërbime të çmuara e pa numër, sa më bëtë më tepër ju robin tuaj sesa unë të lirë ju. Këtë mbretëri, këtë qytet nuk jua dhashë unë, po ju gjeta t'armatosur, lirinë e kishit kudo, në krahërore, në ballë, në shpata e në ushtat; si gardjan besnikë t'emëruar prej tim eti, ja ma vutë mbi krye këtë kunorë, ju ma dhatë në dorë këtë shpatë, ju më bëtë zot të kësaj mbretërije, të cilën ma ruajtët me aq besë, me aqë kujdes, me aq mundime. Shpjermëni tani, me ndihmën e Perëndisë, që ta çlirojmë tërë Shqipërinë. Pjesën më të madhe, pothuaj tërë punën, e mbaruat: Kruja dhe tërë krahina e saj u fitua; Dibra dhe Malësitë u bashkuan me ne; anmikut s'i mbeti as emëri, as shënjat në fushat tona; qëndrojnë vetëm fortesat. Kam shpresë t'i marrim edhe këto me hir a me pahir, me dhelpëri a me trimëri, ndonëse garnizonet turke janë më të forta dhe kështjellat janë vendosur si shkëmbenj të ashpër dhe të paafruarshëm. Armiku është i rrethuar, i dëshpëruar, dhe s'i kanë mbetur veçse muret e fortesave. Po për këto do të këshillohemi e do të përfundojmë më nurë kur të vemi në vënt e kur të kemi armët në dorë dhe anmikun përpara, sesa tani për së largu dhe pa ditur se ç'kemi përballë. Do të nisim nga Petrela më parë, jo se kjo është më e lehtë për t'u fituar - përkundër është një fortesë prej natyre dhe ka një garnizon të fortë - po se ndodhet më afër kryeqytetit, dhe jam i sigurt që lajma e mirë e ngjarjeve në Krujë ua ka ngrirë gjakun armiqve. Të tmerruar nga trimërija e juaj dhe nga çkatërrimi i garnizonit të Krujës, ndofta do të na lëshojnë fortesën më të mirë; në mos, po do t'i shtrëngojmë të na e japin me të keq. Një gjë vetëm duhet të keni nër mënt: në mos e marrshim Petrelën, asnjë nga ne s'duhet të kthehet prapë i gjallë. Ngrehni pra flamurin përpara, dhe rrëfehuni burra si ngahera. Perëndia, si gjer tani, ashtu edhe paskëtaj, do të na ndihmojë dhe do të na nxjerrë faqebardhë.

0 Burrani!"

[Leonardi]

SKENDERBEU NE BOTEN E FRANKEVE

Jehona e figures se Skenderbeut ne boten franceze. Vepra, deshmi, autore e njerez te medhenj qe percollen bemat e heroit legjendar shqiptar, ketij "Atlet i Krishtit", sic e kishte cilesuar dhe Papa i asaj kohe.

Nga Luan Rama*

George Castriote, dit Scanderbeg

"Trupi i tij u varros ne Lezhe ( Lysse), ne katedralen e Shen Nikolles, - shkruan me 1575 ne librin "Histoire de Georges Castriot, surnommé Scanderbeg, roy de l'Albanie", Jacques de Lavardin. - Sipas zakonit te stergjysherve te tij, varrimi u be me nje ceremoni plot zi dhe dhimbje te pamate nga kapidanet dhe ushtaret e princave fisnike, aleate te tij. Askush nuk e kish menduar se ne Shqiperi, ne ato vende te krishterimit, do te derdheshin aq shume lote. Kockat e tij te futura nen dhe u prehen ne paqe gjer diten kur ne Epir erdhi Muhameti i II-te. Kater vite me pas, turqit, te cilet pushtuan qytetin e Lezhes, kerkuan te etur trupin e Skenderbeut, duke ja shkulur skeletit kockat e tij. Kockat e atij njeriut, qe dikur me ti degjuar emrin merrnin arratine, tani i rrembenin si dicka te shenjte. Ata versuleshin drejt skeletit dhe i lumtur ish ai qe i prekte e akoma me shume ai qe i varte ato si hajmali, pra si dicka prrallore..."

Jacques de Lavardin, Seigneur de Plessis, sic shenon ai ne krye te librit te tij, nuk e ka perjetuar kohen kur jetoi dhe trimeroi "atleti i Krishterimit", heroi shqiptar Gjergj Kastrioti Skenderbeut. Ehoja e fames dhe e legjendes se ketij heroi shkuan shume larg. Marin Barleti, bashkekohesi i tij, ishte kronikani i pare i jetes se Skenderbeut, vepra e te cilit, "Historia e Skenderbeut", u be burim i tere historive te shkruara ne Perendim per jeten e ketij heroi. Ne hyrjen e librit te Lavardin shkruhet : "Histoire de Georges Castriot, surnommé Scanderbeg, Roy d'Albanie, contenant ses illustres faicts d'armes et mémorables victoires à l'encontre des Turcs pour la Foy de Jésus-Christ recueillie, dressée et poursuisie jusques à la mort de Mohamet II...Franche-Ville "1. Shume libra historike jane shkruar nga kroniste e historiane franceze, nga letrare, libretiste e dramaturge. Ne fondet e Bibliotekes Nacionale te Parisit, gjenden nje mori librash mbi Skenderbeun, qe u perkasin gati pese shekujve qyteterim evropian. Emil Legrand ne studimin e tij "Bibliographie albanaise", na flet per nje sere librash me vlere mbi Skenderbeun si "Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis", "De vita moribus as praencipue adversus Turcas, gestis Georgi Castrioti", " Scanderbeg" i G. Gaulteron de Cenquois, 1544, "Historie de Scanderbeg, Roy d'Albanie" i R.P. Duponcet dhe mjaft botime te viteve te ndryshme te librit te J. de Lavardin, i cili padyshim eshte nga librat me me vlere pas historise se Barletit. Ky " atlet i Krishterimit " hyri jo vetem ne historine shqiptare por dhe ate te popujve evropiane, duke lene pas nje sere gojedhenash, legjendash, rapsodi e kenge epike, qe ne kohrat me te erreta te sundimit otoman do te ndrisnin kujtesen kombetare si flakadane te pashuar.

Ô vaillant Albanais !

" L'Epire seulement n'est en chevaux fertille

Bons a ravir le prix au cours Olimpien,

Mais en hommes guerriers, dont le sang ancien

Se vante d'estre yssu du valeureux Achille..."

Kur poeti i madh Pierre Ronsard (1524-1585 ) shkruante keto vargje per Skenderbeun, ai ishte ne muzgun e jetes se tij. Ai e njihte dhe e cmonte abatin Jacques de Lavardin, te cilit i dedikon dhe kete sonete, abatin qe vite me pare kishte botuar ne France "Historia e Skenderbeut", nisur nga vepra e Marin Barletit. Eshte pikerisht koha kur pas sonetave dhe poemave te mrekullueshme per dashurine, dhe pas odeve ne librin "Hymnes" per princa te oborrit dhe te krahinave me emer te Frances, ai nis ciklin " Figures et proctraits de septs aages de l'homme", ne te cilen rradhitet dhe kjo sonete kushtuar J.de Lavardin. Sic e deshmon dhe nje nder biografet e tij, Michel Simonin, ne librin e tij "Pierre Ronsard", te botuar nga "Fayard", ai njihej mire me Lavardin dhe eshte takuar shume here me te. Abati, sapo kishte perkthyer librin e kardinalit polak Hosius "Confession Catholique", kur u takua me Ronsard ne fshatin Saint Guingalois, ku ai ishte terhequr per te kaluar vitet e fundit te jetes se tij.

Ronsardi kishte provuar shume zhgenjime e trishtime gjate jetes se tij. Libri i tij i pare "Premier livre d'Amour" i kushtohej Kasandres, me te cilen ra ne dashuri sapo e pa ate ne Blois. Ajo ishte vajza e nje tregetari fjorentinas dhe historia e tyre ishte mjafte e shkurter, pasi Kasandra shpejt u largua. Me 1555, ne Anzhu, ai takohet me Marie du Pin, te ciles i thurri qindra e qindra vargje. Ajo ishte nje pesembedhjete vjecare ndersa ai ishte tridhjete. Dashuria e tij e trete ishte Helena, me te cilen u njoh kur ishte ne moshen pesedhjete vjecare. Por ne vend qe ta lumturonte, kjo dashuri e shkaterroi, duke e lene te helmuar e plot dhimbje. Keshtu, ai nuk do te shkruaje me per dashurine dhe vargjet e tij behen moralizuese dhe filozofike. Ne sonetet e tij jane hymnet per Henrin e II-te dhe dashnoren e tij, per Henrin e III-te, duken e Orleanit etj. Gjate kohes se luftrave te Frances, me 1562, ai shkroi nje liber me pamflete te rimuara te quajtur "Discours des Miseres de ce temps". Ishin vargje politike e patetike per kete poet, qe ne rini kishte qene ne sherbim te dukes se Orleanit e pastaj "pazh" prane mbretit te Skocise dhe Charles d'Angouleme e me vone "aumonier" ( prift i regjimentit) i mbreterve te Frances: Henri II-te, Saint Francois I-re, Charles IX-te dhe Henri III-te.

Soneti per Skenderbeun eshte ndoshta nga sonetet e fundit te tij per kaloresit legjendare:

"Pyrrhe m'en tesmoin, qui, razant mainte ville,

Eut en fin pour tombeau le vieil mur Argien,

Et Scanderbeg, haineux du peuple Scythien,

Qui de toute l'Asie a chassé l'évangille..."

Ne kete kohe, Ronsard, nuk ka me deshire te jetoje ne Paris, Versaje apo ne Fontenblo. Jeta e oborrit, shkelqimi i pasqyrave, mbremjet festive nuk e joshnin aspak."E urrej oborrin, ashtu sic urrej vdekjen", - thoshte ai. Duke ju larguar Parisit, ai e ndjen vehten me te lire. Ai shkon ne Angers, Conflans, ku ka miq te ngushte apo ne Villeroy, ku ishte nje biblioteke gjigande.

Eshte koha kur ne poezine e tij ai ka filluar dialogun me vdekjen.

"Ja du prochain hyver je prevoy la tempeste ( Me afrimin e dimrit parashikoj stuhine)

Ja cinquante et six ans ont neigé sur ma teste..."(Pesedhjete e gjashte vjet e kane zbardhur koken time...)



Megjithese i ri ne moshe, pesedhjete e gjashte vjecar, poeti e ndjen vehten te mplakur. Disa dite para se te vdiste ai do te shkruante, duke i diktuar abatit qe i rrinte tek koka: "Ma plume vole au ciel pur estre quelque signe/Il est temps de laisser les vers et les amours/ Et de prendre congé des plus beau de mes jours".2

Ai vdes naten e 28 dhjetorit te vitit 1585 dhe varroset ne kishen e Saint Cosme pa asnje mbishkrim ne varrin e tij. Eshtrat e tij jane te vetmet, nder njerezit e shquar te kesaj epoke te Rilindjes, qe jane gjetur para Luftes se Dyte Boterore. Pas vdekjes se tij, per gati dy shekuj, vepra e Ronsardit u harrua, pasi pasardhesit e tij nuk i donin poetet qe i referoheshin mitologjise greko-romake dhe qe te kujtonin Homerin, Virgjilin apo Ovidin. Gjenerata e Stendalit dhe e Hygoit kujtuan se po zbulonin nje mjeshter te panjohur, duke botuar veprat e Ronsardit, e ne vecanti "l'Oraison funebre", por ne fakt ai kishte qene nder me te njohurit ne epoken e vet, krahas Joachim de Bellay. Keshtu, kjo gjenerate si dhe gjeneratat e mevoneshme e quajten ate "Princi i poeteve" ("Prince des Poetes"). Ishte pikerisht ky "princ" i poezise klasike franceze qe na la vargjet e bukura per heroin shqiptar :

"O très-grand Epirote! Ô vaillant Albanois! (O epirot i madh! O trimi shqipetar! )

Dont la main a desfait les Turcs vingt et deux fois, (Qe dora tende i theu turqit njezet e dy here)

La terreur de leur camp, l'effroy de leurs murailles, (Ti ishe tmerri i kampit dhe mburojave te tyre)

Tu fusses mort pourtant, englouty de Destin, ( Megjithate ti do vdisje, perpire nga

Fati )...

Si le docte labeur du scavant Lavardin/ ( Ne se puna e mencur e te urtit Lavardin)

N'eust, en forcant ta mort, regaigné tes batailles." /(S'do ta mposhtete vdekjen tende e te bente te rijetonin betejat )



Nje portret i Skenderbeut ne Boregard

Portreti i Skenderbeut ne keshtjellen e Boregard-it (Beauregarde) ne France eshte nje e papritur e bukur per ata pak shqiptare, qe mund te vijne gjer ketu ne thellesi te Frances, duke ndjekur rrjedhen e Luares qe can permes fushave dhe pyjeve te pamata. Pergjate ketij lumi, mbreterit dhe princat mesjetare franceze kane ngritur mjafte keshtjella hijerenda e madheshtore, qe sot jane krenari e Frances, si ajo e Chambord, Chinon, Amboise, Chamon, etj. Keshtjellen e Chambord-it, Shatobriani, (Chateaubriand) i mahnitur nga ajo, e ka cilesuar "si nje grua qe era i merr floket." Ndersa akoma me ne thellesi, keshtjella e Boregard-it, e cila ruan koloritin e Renesances, nuk e ka pasurine dhe madheshtine e tyre. Ajo eshte fshehur mes pyjeve te Chambord-it ( nje rezervat sot per gjuetine presidenciale) dhe ashtu e fjetur ruan ne vetvehte ngjarje e histori nga jeta e mbreterve te Frances. Pikerisht ketu mblidheshin "mosketieret" e lavdishem, apo Rishelieja i famshem e princer te tjere. Megjithate po mos te kishte "Galerine e portreteve", zor se kjo keshtjelle do te hynte sot ne rrjetin e muzeumeve qe u ofrohen vizitoreve te huaj. Pronaret e saj te sotem jane konti dhe kontesha Pavijon (Alain Pavillon). Por historia e saj ze fill ketu e kater shekuj me pare.

Ne fillim te shekullit 16-te , ishte mbreti Fransua i I-re qe bleu token e Boregard per ta pasur si nje pike gjuetije. Me 1545 Jean du Thier, sekretari i shtetit te Henri II, e mori dhe e zgjeroi keshtjellen primitive. Intelektual dhe mik i Ronsard, poetit te madh francez, ishte pikerisht ai qe e zbukuroi kete keshtjelle. Por ai qe krijoi "Galerine e portreteteve", ishte Paul Ardier, nje ish minister i Henri IV. Kur ngjitesh ne katin e dyte te keshtjelles, gjen nje sallon te madh, unikal ne France nga menyra se si rrethohet nga te kater anet me portretet e njerezve te medhenj te disa shekujve. Jane 327 qe rrokin nje epoke te gjate, portrete qe nga koha e Filip de Valua e deri tek Luigji i XIII, (1328 - 1643). U afrohesh portreteteve dhe diku mes tyre, prane imperatorit te fundit te Konstandinapojes, Kostantini, sheh te vendosur portretin e Skenderbeut, "George Castriote, dit Scanderbeg". Ne krah te tij, veshtrimi bije mbi Huniadin, "governator de Hongrie", sic shkruhet poshte portretit, aleat i dikurshem i Skenderbeut kunder hordhive osmane. Siper tabllose se Skenderbeut, shquhet ajo e Murat Mehmetit te II-te, me nje koke te rrethuar me callme, pastaj Henri i V, mbret i Anglise, Ferdinandi II i Napolit, etj. Duke kaluar nga nje epoke ne tjetren dhe nga nje portret ne tjetrin, syte ndalen edhe ne portretet e Papa Klementit te II, mbretit Filip te Spanjes, tek ministra te luftes apo diplomate te medhenj, princer etj, sic eshte rasti i anzhuineve, Comte d'Anjou. Sipas te dhenave historike, gjithe ky grup portretesh eshte realizuar nga nje grup piktoresh qe atehere punonin ne atelierin e Paul Ardier dhe sipas kerkesave te tij. Ai i furnizonte ata me gravura te mbreterve, sulltaneve e perandoreve te ndryshem, te cilat kopjoheshin e realizoheshin me besnikeri e mjeshteri artistike. Sigurisht pas disa shekujsh eshte veshtire te gjesh se cila gravure ka sherbyer si kopje dhe cilit piktor i perket ajo. Megjithate duke vezhguar kete portret te Skenderbeut me mjeker dhe ne moshe te thyer, kupton se ai afrohet shume me ato pak gravura te vjetra te asaj periudhe dhe qe mendohet se jane besnike te portretit real te Skenderbeut. Kaq e famshme u be kjo "Galeri e portreteve" ne ate kohe, sa qe kur mbreti i Frances Lui Filip ndertoi Versajen dhe muzeun e quajtur "Lavdite e Frances", ai kerkoi ti riprodhoheshin disa nga portretet e kesaj galerie. E mbushur nga te kater anet e mureve me portretet qe ngjiten gjer ne cep te tavanit, vizitori qe vjen ne Beauregard udheton aq shpejt neper kohra sa qe brenda nje kohe te shkurter perjeton nje periudhe disa shekullore. Pikturat jane punuar ne vaj dhe emrat e piktoreve anonime sot eshte e veshtire te deshifrohen. Krijimi i tyre ne fakt ka filluar ne shekullin XVII - te, dhe pikerisht ne vitet 1620-te. E vetmja e mete e kesaj galerie, qe e zemeroi atehere shkrimtarin e shquar francez Rabele, ishte se aty nuk figuronin portretet e artisteve te medhenj te kohes, c'ka per te ishte dicka fyese dhe poshteruese. Aktualisht keto portrete kane filluar ti restaurojne, restaurim ky qe do te zgjase per nje periudhe ndoshta 20 vjecare. E megjithate, duke pare portretet e restauruara e gjithe shkelqim, ne krahasim me tabllote e vjetra, sepse ndjen sikur personazhet i kane larguar nga epokat e tyre, kohrat kur ata kane jetuar realisht.

Nje opera "tragique"

Skene e nje teatri klasik ku duket nje pyll kushtuar Muzave. Parnasi duket larg. Qe me hapjen e siparit duken Melpomeni dhe Polimnia te ndjekura nga muza e Magjise dhe me pasn ga ajo e Dashurise. Pastaj me nderimin e dekorit, shfaqet nje shpelle ne Kopshtet e Sarajit.

Skenderbeu :

O nate ! Nxito, dita me se fundi dita te agoje !

Lavdine pres te me therrese !...

A e njeh o i shtrenjte Princin Osman te Shqiperise ?

Vellezerit e mij hakmarrje kerkojne ...

Osmani :

Dashurija ! Ah, cfare valle e ka prekur shpirtin tend ?

A mund ti pergjigjesh flakes se dashurise

Qe ndjen Roksana per ty ?...

Ja pra dy fjale nga historia e kesaj opere. Skenderbeu dashuron favoriten e Sulltanit, serben e bukur Roksana...

Kur kisha degjuar per here te pare per nje opera franceze kushtuar Skenderbeut, kisha imagjinuar nje cast ate epoke te larget ne Paris, ate dite vjeshte kur ne sallen e koncerteve te "Palais Royale", drejt salles, ngjiteshin rradhazi konte, kontesha, duke e te ftuar te oborrit mbreteror, duke pritur me pas ne heshtje hyrjen e Luigjit te XV-te se bashku me mbretereshen. Kjo kishte ndodhur ne 27 tetor te vitit 1735, apo sic shkruhej atehere ne afishen e koncertit "L'an M.D.CCXXXV. Perpara mbretit, gjykatesit te pare te nje vepre muzikore, Akademia Mbreterore e Muzikes shfaqte operan tragjike me pese akte te titulluar "Scanderbeg ". Nje opera me muzike te kompozuar nga kompozitoret Francois Rebel dhe Francois Francoeur, kompozitor i Muzikes se Dhomes se Madherise se tij. Qe te dy keta kompozitore pothuaj gjithe jeten e tyre kompozuan se bashku, duke kontribuar shume ne bel-kanton franceze.

Perpara syve te mbretit, nen tingujt e muzikes, ishte ngritur sipari i skenes se aktit te pare, duke zbuluar nje dekor oriental, nje shpelle ne kopshtet e sarajeve te sulltanit. Ketu dhe nis historia e kesaj opere rreth dashurise se Skenderbeut, nje histori imagjinare qe shkon gjer ne diten e dyluftimit te Skenderbeut me sulltanin, ku kuptohet qe ai ngadhnjon fitimtar. Kjo tragjedi ishte shkruar shume vite me pare nga nje libretist i njohur operash, Antoine Houdar de la Mothe, anetar i Akademise Franceze dhe qe kishte lene nje seri veprash te njohura ne operan klasike franceze. Por La Mothe nuk arriti ta shohe te interpretohet ne skene libretin e tij. Ai vdiq i paralizuar kater vjet me pare se opera te shfaqej ne "Palais Royal". Midis veprave te tij post-mortum, miqte e tij gjeten edhe libretin per Skenderbeun. Kur ky libret ra ne duart e libretistit tjeter te njohur te asaj kohe L. de Laserre, ai u entusiazmua dhe filloi te punoje mbi te. Shume vite me pare kishte qene Antonio Vivaldi, ky pararendes i Bahut, qe kishte shkruar nje opera per Skenderbeun, e cila me 1718 kishte bere buje ne Firence. Opera e Parisit ne ate kohe nuk e kishte arritur ende famen e operas italiane, e cila qe me 1647 kishte shfaqur ne "Palais Royal" operan "Orfeo". Opera franceze filloi te beje emer me kompozitorin Lully, qe udhehoqi operan lirike per nje kohe te gjate. Ai nuk e perjetoi shfaqjen e tragjedise "Scanderbeg", kete opera me 25 skena, cka per kohen ishte nje angazhim shume i madh.

Shfaqja e Skenderbeut u dha tridhjetetre here rradhazi perpara mbretit dhe aristokracise franceze. Me pas ajo u shfaq ne Choisy dhe me 22 tetor 1763, pra 28 vjet me vone, ne Fontenbleau, ku rrinte mbreti ne keshtjellen e fameshme te Fontenblose. Afishja e asaj kohe njoftonte :" Scanderbeg-tragedie, représentée devan leurs Majestés..." Kjo opera u luajt ne nje epoke kur per Skenderbeun botoheshin biografi e jeteshkrime ngado ne Evrope, si ne Itali, Poloni, France, Angli e gjetke. Nga 13 qershori e gjer ne 29 dhjetor 1763 ajo u shfaq ne Fontenblo e Versaje, ku shfaqjet jepeshin dy here ne jave dhe vetem gjate sezonit te veres dhe te dimrit. Por burime te ndryshme deshmojne se ajo eshte shfaqur edhe ne vitet 1765-1766. Ne biblioteken e Operas pariziane si dhe ne Biblioteken Nacionale, ruhen qe nga ajo kohe partiturat e disa botimeve te asaj epoke, ku midis te tjerave paraqiten dhe dekoret e kostumet e personazheve ne skene.

Skenderbeu :

Ah, c'lumturi ndjej tani

Kur miku im besnik Osman, me ndezi flaken e shpirtit!

Qetesia zemren time preh tani!

Sa i bukur ky moment, sa i embel ky mjedis !

Shpresa qe m'eshte zgjuar i zbukuron ato edhe me.

Kenga e zogjve te dashuruar ;

Freskia e zefireve, qe lulet ben te celin

Murmurima e ujrave qe gezueshem rrjedhin,

Gjithshka duket se i perkushtohet agimit...

Vite me vone, ne maj 1786, vecse tri vite para se te fillonte Revolucioni Francez, ne "Theatre Francais", te krijuar nga mbreti dhe ku drejtonte me pare Molieri, u shfaq nje pjese teatrale shkruar nga Pierre-Ulric Dubuisson, i cili ne moshen 48 vjecare perfundoi ne gijotine (gjate revolucionit aktoret i larguan nga teatri dhe disa prej tyre i burgosen). Te tjera pjese teatrale u shkruan e u botuan ne France per Skenderbeun, si ajo e Casimir Pertus, nje shkrimtar jo fort i degjuar, i cili shkroi nje tragjedi neoklasike me titullin "Scanderbeg", veper kjo qe u botua me 1870.

Place Scanderbeg"

Ka nje shesh ne periferi te Parisit me emrin "Place Scanderbeg". Nje shesh ne veri te tij ku bashkohen "Rue Aubervillier", "Avenue Victor Hugo", etj, e ku poshte tij, shkon autostrada qe te con per ne aeroportin "Charles de Gaulle". Nje shesh teper modest, ku prane tij, jeshilon nje park i vogel me geshtenja te egra, e ku ne mes te sheshit kuqelon nje kumbull e madhe. Qe ketej duket kupola e bardhe e bazilikes se "Sacre-Coeur", e cila ngrihet ne maje te kodres se Montmartres. S'di pse sa here kam shkuar ne ate shesh, duke kapercyer rrugen "Bocari", jo shume larg tij, kam gjetur nje lloj zbrazetire, ere dhe nje qiell gri. Prej vitesh emigracioni shqiptar kishte deshiruar qe ne Paris te kishte nje rruge, nje aveny apo nje shesh me emrin e Heroit tone Kombetar, ashtu sic ishin dhe emrat e Garibaldit, Bolivarit, Linkolnit, etj. Dhe momenti erdhi pas festimeve te 500 vjetorit te vdekjes se Skenderbeut, dhe kerkeses kembengulese te nje grupi emigrantesh shqiptare, gjersa Bashkia e Parisit dhe vete kryetari i atehershem i Bashkise, Jacques Chirac, vendosen qe nje shesh i Parisit 19-te, te merrte emrin "Place Scanderbeg".

Nje dite maji te vitit 1980, shqiptaret u mblodhen per inagurimin e ketij sheshi. Ishin midis tyre Lec Shllaku, kryeredaktori i revistes "Koha jone", apo Jusuf Begeja, Leone Zazani e shume te tjere, si dhe te ftuar nga emigracioni shqiptar ne Itali, Amerike e Belgjike. Ate dite, shqiptaret u mblodhen ne katedralen e "Notre-Dame" te Parisit, ku u dha nje meshe e madhe me kete rast nga At Prenci e At Shestani, meshe ku ishte i pranishem kardinali i Parisit, Marty, si dhe perfaqesues te kishes se Rumanise, Kroacise, Sllovakise, Lituanise, etj. Po aty u mblodhen dhe vajzat arbereshe veshur me kostumet kombetare qe kishin ardhur nga Shen Dhimitri i Italise se Jugut dhe qe kenduan ne kete meshe. Ne nje fotografi te rralle te asaj dite duken ato vajza te bukura arbereshe ne portat e "Notre-Dame", duke shpalosur nje flamur te madh kombetar kuq e zi per te dale ne fotografi. Pas meshes, turma e shqiptareve me flamur ne balle, kishte shkuar ne sheshin e Bashkise dhe kish kenduar hymnin shqiptar. Ndoshta ishte nje cudi per parizianet, te shikonin ate turme me flamuj e kenge, dhe te degjonin ate kenge qe kishte aq dhimbje e trishtim. Ishin po ata shqiptare qe vite me rradhe kishin manifestuar para ambasades ne "Rue de la Pompe" me pankartat ne duar ku shkruhej : "A bas la dictature d'Enver Hoxha". Qe nga ajo dite ka rrjedhur shume kohe. Sot ai shesh te jep ndjesine se dicka i mungon, sikur dicka ai pret. Ndoshta nje statuje te vete kaloresit legjendar ...Dhe monumenti ekuester nuk do vonoje te mberrije !

*Publicist dhe shkrimtar, Diplomat

Shenime

*1 - " Historia e Gjergj Kastriotit, te mbiquajtur Scanderbeg, mbret i Shqiperise dhe i fese se Jezu Krishtit, i pergatitur gjer ne vdekjen e Muhametit te II-te ".

2 - "Pena ime po iken ne qiell qe te mbetet nje shenje/ Eshte koha te braktis vargjet dhe dashurine/ Te marr leje e te ike nga ditet e mia me te bukura".

Korrieri 16 Shkurt 2005

[Leonardi]

Skenderbeu dhe Evropa

Duhet pranuar se figura e Skenerbeut, eshte e vetmja nga bota shqiptare, qe ka frymezuar kontinentin ne identitetin e tij. Per kete- krenaria jone eshte dyfishe, kur kujton dhe fjalet e Volterit: "Nese perandoret bizantine do te kishin qene Skenderbenj, Perandoria e Lindjes do te kishte shpetuar"

Nga Prof. Kristo Frasheri*

Kete vit, mbare shqiptaret kudo ku jane, ne trojet ku ata banojne prej shekujsh ose te shperndare neper bote, nderojne me krenari jubileun e 600 vjetorit te lindjes se Heroit te tyre Kombetar, Gjergj Kastriotit Skenderbeut. Te gjithe se bashku nderojme vepren e lavdishme te kapitenit te shquar, i cili bashkoi ne Kuvendin e Lezhes, me 1444, mbare shqiptaret, dhe atehere te percare, me nje flamur te vetem, ne ate te luftes per t'i kthyer atdheut lirine e humbur gjysem shekulli me pare. Te gjithe se bashku- nderojme strategun e shkelqyer te betejave, i cili i udhehoqi shqiptaret, per nje cerek shekulli, kurdohere me fitore, ne luften e pabarabarte kunder ushtrive superiore osmane per te mbrojtur lirine e fituar. Te gjthe se bashku nderojme burrin e shkelqyer te shtetit, i cili pa hequr dore nga lufta clirimtare, madje ne zjarrin e saj, mposhti prirjet partikulariste te krereve mesjetare shqiptare dhe krijoi te parin shtet te bashkuar shqiptar laik dhe kombetar. Gjithashtu se bashku nderojme prijesin pa shoke, pa njolle dhe pa frike, i cili me vepren e tij historike e ktheu Shqiperine ne nje baluard qe mbrojti nga invazoret e huaj, jo vetem kombin e vet, por edhe qyteterimin evropian. Nderojme me ne fund emrin e atij Heroi legjendar, i cili ne saje te vepres se tij epike, hyri ne perjetesi te historise duke care shekujt dhe duke frymezuar ne luften e bekuar per liri, jo vetem bashkaatdhetaret e vet, por edhe qytetaret liridashes te kontinentit.

Gjergj Kastrioti Skenderbeu eshte, pa dyshim, ashtu sic e ka percaktuar, me 1925, historiani i degjuar kroat Milan Šufflay "krijesa me hyjnore i kesaj race me te tmerrshme luftetare, i cili qe kur ishte gjalle u madherua me legjenda te ndryshme nga Evropa Perendimore. Aresyeja e ketij madherimi te vecante rrjedh: ngase Skenderbeu ne krye te shqiptareve perballoi furine osmane ne nje kohe kur Evropa perjetonte nje nga momentet me kritike te historise se saj mesjetare. Armatat perandorake osmane, te pajisura me nje energji te pashtershme luftarake, me ne krye dy nga sulltanet me ambicioze te Turqise, pasi kishin perfunduar pushtimin e Gadishullit Ballkanik, iu turren Hungarise, per te care rrugen drejt Evropes Qendrore dhe Shqiperise per te kaluar nga brigjet e saj ne Gadishullin Italik. Perballe ketij rreziku serioz, fuqite evropiane, ne menyre te vecante shtetet italike, qene thellesisht te percara. Ne vend qe te bashkoheshin per t'i bere balle bashkerisht rrezikut te madh, ato vazhdonin te luftonin midis tyre dhe te grindeshin me njeri-tjetrin, duke lehtesuar keshtu vrullin pushtues te armatave osmane. Si rrjedhim, roli i Shqiperise ne kete situate dramatike ishte i barabarte me ate te Hungarise. Te dy palet, si hungarezet, te udhehequr nga Huniadi, ashtu edhe shqiptaret, te udhehequr nga Skenderbeu, me rezistencen e tyre heroike penguan per disa dhjetevjecare perparimin e sulltaneve, te paret drejt Evropes Qendrore, te dytet drejt Gadishullit Italik.

Si rrjedhim, me rezistencen e tyre ato u dhane mundesi shteteve evropiane te kapercenin percarjet qe kishin midis tyre dhe te pergatiteshin per te perballuar, ashtu sic e perballuan me vone, valen e invazoreve lindore. Per kete rol historik qe luajti Shqiperia dhe Skenderbeu, kreret e shteteve te Evropes ishin te ndergjegjshem qe kur ishte gjalle Heroi. Ky rol u duk qe ne vitin 1450, kur sulltan Murati II erdhi ne Shqiperi ne krye te mbare ushtrise perandorake per te hapur rrrugen drejt Gadishullit Italik. Por sic dihet, ate vit ushtria osmane, u gozhdua ne kalane e Krujes, te cilen megjithe perpjekjet kater mujore, Sulltani nuk e shtiu dot ne dore. Madje vete Skenderbeu ishte i ndergjeshem se ne Kruje luhej jo vetem fati i Shqiperise, por edhe ai i Evropes. Kete e thote vete Skenderbeu ne letren qe i drejtonte princit Italian te Tarantit G. A. Orsini, me 31 tetor, kur i shkruan: "Nese une do te isha mundur nga turqit, sigurisht Italia do ta kishte pesuar dhe si pasoje, ai zoterim qe ju tani thoni se eshte i juaji, do te ishte i turqve". Per kete rol te rendesishem qe po luante Shqiperia ishin te ndergjegjshem edhe fuqite e Evropes, ne menyre te vecante, shtetet e krishtera qe ndodheshin me prane rrezikut osman. Per kete arsye, fitorja qe korren shqiptaret ne Kruje me 1450 ngjalli entuziasmin e Republikes se Raguzes. Shprehje e ketij entuziasmi jane pergezimet qe raguzianet i drejtuan Skenderbeut pas disfates se Sulltanit. "Me te vertete - shkruanin ata -ju perballuat me nje ushtri te vogel- gjithe ato turma te panumerta te turqve, i dolet zot qytetit dhe keshtjellave tuaja te paprekura kunder hovit dhe peshes se gjithe asaj pergatitjeje dhe per kete pune do te fitoni shperblim te ameshuar prane Perendise. Po ashtu nder mbreter, nder princa te te gjithe botes do te keni lavderime dhe lavdi te pavdekshme. Qofshi pasqyre e shembull per te gjithe princat e te krishtereve dhe per mbare kombet dhe emri juaj do te kurorezohet prej fames se ameshuar".

Shqetesimi i shteteve evropiane u rrit me tej me 1453 kur sulltan Mehmeti II, apo sulltan Fatiu (ngadhnjimtari), pasi pushtoi Kostandinopojen, kryeqytetin mijevjecar te Perandorise Bizantine, deklaroi se tani rradha i vinte Romes per te ngulur flamurin e Islamit ne kupolen e Shen Pjetrit. Natyrshem, se bashku me shqetesimin, u rrit edhe roli qe po luante Shqiperia per mbrojtjen e Evropes. Ne prillin e vitit 1456, kur ne Itali u perhap lajmi se nje ushtri e madhe osmane po i turrej Shqiperise, ambasadori milanez ne Rome, i shkruante sovranit te vet: "Sulltani, si nje luan po uturin, nuk mendon gje tjeter, vecse si ta gllaberoje Romen". Por edhe ate vit fitorja qe korri Skenderbeu mbi ushtrite osmane, e largoi perkohesisht rrezikun e zbarkimit te ushtrive te sulltanit ne Itali. Por, nje vit me vone, ne veren e vitit 1457 kur ne drejtim te Shqiperise marshuan mbi 80.000 kalores dhe kembesore turq, Italine e pushtoi, si asnjehere me pare, paniku. Aresyet ishin te thella. Perpjekjet e Papes Kaliksti III per te bashkuar shtetet dhe shteterucat italiane ne nje koalicion ushtarak antiosman, kishin deshtuar. Shpresat e vetme tani Papa i kishte varur te Skenderbeu. Deshmi jane letrat qe ai i drejtonte ato dite kritike Heroit shqiptar, te cilin e quante "athlet i Krishtit" (athleta Christi), pra nje shpate qe luftonte per mbrojtjen e krishterimit, ne fakt ne mbrojtjen e qyteterimit evropian, te cilin ne shek. XV evropiane perendimore e identifikonin me krishterimin. Ne letren qe Kaliksti III i drejtonte Skenderbeut, me 9 qershor te atij viti i shkruante nder te tjera: "Emri yt i lumtur eshte perhapur ne te gjithe popujt katolike per te gjitha keto pune te mira qe ti ke kryer, per keto fitore te shkelqyera qe ti ke kryer". Tre muaj me vone, gjate perleshjes heroike qe Skenderbeu po perballonte me shqiptaret e vet kunder ushtrive osmane ne betejen e Ujebardhes, ai i shkruante me 11 shtator 1457- Heroit: "Po shohim se ti gjithnje e me teper po behesh i denje per trimerine tende te shkelqyer dhe per bemat e tua, te cilat do te kujtohen me teper se ato te princave te tjere katolike". Me tej, Papa Kaliksti III shprehej: "Nuk ka njeri ne bote qe te mos ngreje ne qiell veprat tuaja, me levdatat me te larta dhe te mos flase per fisnikerine tende si per nje athlet te vertete dhe per nje mbrojtes te te krishtereve".

Nje vleresim lakonik per rolin e Skenderbeut ne mbrojtjen e qyteterimit evropian e dha edhe kaloresi Neeport, i cili kishte ardhur nga Anglia e larget per te luftuar nen flamurin e Skenderbeut ne Shqiperi. Gjate kthimit te tij ai deklaroi ne Rome, ne shkurt te vitit 1458: "Po te bjere keshtjella shqiptare, pushtimi i Evropes nga turqit, eshte i sigurte, mbasi nuk ka fuqi tjeter qe ta beje kete rezistence".

Me 1457 ekspedita e madhe turke, deshtoi. Me largimin e ushtrive osmane nga Shqiperia, Evropa mori, per disa kohe, fryme lirisht. Kjo periudhe vazhdoi per aq kohe sa midis Shqiperise dhe Turqise sundoi nje periudhe armepushimi. Por, kur me 1463 armepushimi mori fund dhe nje vit me vone ushtrite osmane filluan perseri ekspeditat kunder Shqiperise, shqetesimi e pushtoi perseri Evropen.

Mbreti i Hungarise, Mathia ne letren qe i dergonte Papes me 1464 e thote shkoqur aresyen e fushatave turke kunder Shqiperise: "Une e di se Shenjteria Juaj, eshte e informuar se cfare ka bere sulltani gjate diteve te kaluara ne Shqiperi. Askush nuk e ve ne dyshim se ai nuk deshiron vetem malet epirote, por permes tyre, ai kerkon t'i pergatise vetes nje ure kalimi per te shtypur gjithe Evropen".

Kontributi qe po jepte Shqiperia me Skenderbeun ne krye, u duk me qarte se asnjehere ne vitin 1466 kur sulltan Mehmeti II grumbulloi perseri mbare ushtrine osmane te perandorise, marshoi ne drejtim te Shqiperise, kete rradhe per ta pushtuar me vendosmeri akoma me te madhe Krujen dhe per t'u hedhur pastaj me flote ne brigjet e Italise. Deshmine per shqetesimin nga invazioni osman kete rradhe e kemi nga Republika e Venedikut. Ne nje akt te senatit te saj, qe mban daten 2 qershor 1467, thuhet: "Nese pushtohet bregdeti shqipar, nga turqit, Ruajna o Zot!, armikut nuk i mbetet gje tjeter vecse te hidhet kur te doje ne Itali." per me teper nga letra qe senati i Venedikut i drejtonte me kete rast Skenderbeut del se Heroi shqiptar kishte pasur shume te drejte kur i kujtonte Republikes se ne luften qe zhvillonin shqiptaret per mbrojtjen e kryeqytetit te tyre, Krujen, luftonin ne te njejten kohe edhe per mbrojtjen e Venedikut.

Sic dihet, sa kohe vazhdoi rezistenca shqiptare sulltanet osmane nuk munden te kalonin ne Itali. Vetem pasi vdiq Skenderbeu madje vetem pasi ra Kruja (1478) dhe Shkodra (1479), ushtrite osmane zbarkuan, me 1480, ne Pulje te Italise. Por gjate kesaj kohe shtetet italiane e kishin kuptuar me ne fund rrezikun serioz qe u kanosej dhe i kishin kapercyer grindjet e vjetra. Keshtu, 6 muaj pas zbarkimit ne Pulje, Mbreteria e Napolit, i deboi ushtrite osmane nga brigjet e Italise.

Marredheniet e Skenderbeu me Evropen nuk moren fund me vdekjen e Heroit me 1468. Ata vazhduan edhe pasi ai mbylli syte, vecse ne nje trajte tjeter: jo me si gardh, pra si pengese per invazionin e ushtrive invazore osmane drejt Evropes, por si nje Hero qe frymezonte me shembullin e vet popujt e shtypur ose popujt nga shtypja qe te luftonin per liri. Madje nga kjo pikepamje, vepra e tij shkelqeu me me madheshti pas vdekjes- se sa ne kohen kur ai ishte gjalle.

Emri i tij kaperceu kufijte e Italise dhe nepermjet vepres se M. Barletit u shtri ne mbare Evropen. Skenderbeu i detyroi te gjithe shekujt te flasin per te, pothuaj ne te gjitha gjuhet e kontinentit. Ne te vertete secili shekull foli per Heroin me ndjenjat e veta, zbuloi te ai dicka te re dhe i kerkoi atij ndihme per nevojat e veta jetike. Sa here qe Evropa kercenohej nga furia osmane ose sa here liria vuante nen zgjedhen e tiranise, Skenderbeu shfaqej ne vitrinat e librarive me veshje te re tipografike. Humanistet, adhurues te lirise, e konsideruan Skenderbeun njeriun e tyre, sepse ai ngriti ne kembe, me verbin e Renesanses, nje popull te tere. "Ne qofte se nuk do te luftojme si shqiptaret dhe neqoftese princat nuk do te shquhen si Skenderbeu, - shkruante, me 1537, Kaspar Hedio, - kam frike se brenda nje kohe te shkurter do t'i shkruajme nje epitaf lirise". Ne luften kunder rrezikut te afert osman, Italine e frymezonte me teper shembull i gjalle i Skenderbeut, se sa madheshtia e dikurshme eRomes. Ja perse Domenicus de Alezegnano ne distiket e tij, te shkruar me 1508, e konsideronte Skenderbeun me te madh se Qezarin. Francezet e njohen per te paren here Heroin e shqiptareve me gjuhen e tyre, me 1544, ne perkthimin e vepres se Paulo Jovios nga G. G. de Cenquoins. Pas M. Barletit ai qe e popullarizoi me teper Skenderbeun ne Evropen Perendimore ishte francezi Jacques de Lavardin, vepra e te cilit, e botuar ne Paris, me 1576, njohu dhjete botime brenda gjysem shekulli. Ne nje sonnet kushtuar Laavrdin-it per kete veper, poeti I Pejades, P. Ronsard, i cmoi shqiptaret si pasardhesit e Akilit trim, ndersa Skenderbeun "si nderin e shekullit te vet". F. Chrestien u kujtonte aso kohe francezeve te "imitonin Skenderbeun" dhe ne vend qe te luftonin midis tyre, te bashkoheshin kunder te huajve. Edhe shekulli i iluminizmit pati nevoje per Skenderbeun, duke ia pershtatur madheshtine e vepres se tij idealeve te veta, jo vetem kunder zgjedhes se huaj, por me teper kunder tiranise se brendshme. Per kete arsye, ne trajtesat historike dhe ne veprat letrare, ne romanet, ne tragjedite, ne poemat, ne lirikat si dhe ne melodramat qe dolen me shumice ne Evrope ne shek. XVII-XVIII, Skenderbeu u shfrytezua me teper per pikepamjet liridashese, demokratike, antiabsolutiste te iluministeve. Meritat e tij si burre shteti u ngriten ne nje shkalle sa c'ishte bere i njohur edhe ne artin ushtarak, aq sa Volteri shkruajti: "Nese perandoret bizantine do te kishin qene Skenderbenj, Perandoria e Lindjes do te kishte shpetuar". Ne shek. XIX, kur moren hov levizjet kombetare ne Ballkan, Skenderbeu u be perseri frymezuesi i lirise ne luften kunder sundimtareve osmane. Madje kroatet e thirren Skenderbeun ne ndihme te idealit te lirise se tyre kombetare qe ne mes te shek. XVIII duke ribotuar me 1743 ne Zagreb vepren monumentale te M. Barletit, kushtuar jetes dhe bemave te Heroit shqiptar te shek. XV. Pak me vone u vu re se Heroi shqiptar jetonte edhe ne kenget popullore serbe dhe greke. Ne nje kenge popullore maqedone Skenderbeu thote: "kam qene dhe do te jem trim, ju mos me braktisni". Nje nga udheheqesit me te spikatur te revolucionit grek Theodor Kollokotroni, duke folur per kohen kur ishte ne krye te formacioneve kryengritese greke ka shkruar ne kujtimet e veta: "Librat qe lexoja me dendur qene Historia e Greqise, Historia e Aristomenit dhe Historia e Skenderbeut". Heroi Kastriotas u be gjithashtu shok i garibaldineve gjate Risorxhimentos Italiane.

Ne Evropen Perendimore, me gjithe eren e koheve moderne, figura e Skenderbeut e ruajti freskine e vet. Franca e perkujtoi, me 1868, katerqind vjetorin e vdekjes se Skenderbeut me disa seanca solemne ne Akademine e Poitiers. Ne ditet tona, emri i Gjergj Kastrioti Skenderbeut, si luftetar i madh i lirise, si strateg i shquar ushtarak dhe si mbrojtes i qyteterimit evropian, vazhdon te gezoje si ne kohen e vet, stimen e opininit nderkombetar. Deshmi eshte perkujtimi me madheshti i jubileut te madh te 500-vjetorit te vdekjes se Skenderbeut (17 janar 1968), jo vetem ne Shqiperi, por edhe jashte saj, ne konferenca solemne akademike, shkencore ose perkujtimore. Kjo tregoi se me kalimin e shekujve, figura e Heroit mbetet, edhe per brezat e sotem, gjithnje e pacenuar ne olimpin e lavdise se perjetshme. Mjafton te kujtojme se Gjergj Kastrioti Skenderbeu eshte nje personalitet i historise evropiane, qe ka monumente ne me shume shtete se kushdo tjeter - deri sot ne gjashte shtete: Shqiperi (Tirane, Kruje), Kosove (Prishtine), Maqedoni (Diber), Itali (Rome, Cosenza, S. Demetrio Corone, S. Giorgo Albanese), Belgjike (Bruxelles), Zvicer (Geneve), lista e te cilave vazhdon te jete e hapur. Ne te njejten kohe Skenderbeu eshte e vetmja figure historike evropiane, se ciles i jane thurur sonete perkushtimi ne me teper gjuhe se cilitdo personalitet tjeter.

*Akademia e Shkencave

Korrieri - 21 Qershor 2005

[Leonardi]

Ne Shka Fajiset Skanderbegu?

Marin Sirdani


Pjesa I

Ndër vepra të ndryshme që flasin mbi Skënderbegun, posë punve të çuditshme t'atij kreshniku përnjëmend të pashoq, bien në sy edhe disa punë që nuk pajtohen me nji “Athleta Christi” e “Defensor Fidei”. Kundrohen disa sende, due me thanë, të cilat lypin zhvillim për të kuptue mirë shkaqet e rrethanat që e nxiten at farë burrit me veprue, në disa raste, në nji mënyrë jo fort të knaqshme.

Barleti, fjala vjen, e shkrimtarë tjerë t'asaj kohe, diftojnë se ky, per së vogli, iu shtrue ritit të cirkoncizjonit (te bamit synet), e kur iu mbush mendja me kthye në vendlindje, mbyti kanceljerin e Sul1tanit, e në Krujë, mishketoi ushtrin turke që gjindej n'at qytet. Këtyne, u shton Gjon Muzaka, princi i Myzeqesë, se ai [Skenderbeu] i ndau të motrën, Zanfinën, të martueme me Karl Muzak Topinë, edhe se i rrëmbeu krahinën e Tomonishtes. Biemmi, mandej, i ven faj pse s'dijti kurr me u ngij me lufta.

Po këto ngjarje që u përmendën më sipër, biografët e Skënderbeut nuk i bien aq qartas, a ma mirë me thanë, nuk i bien krejt njinji; tuj lanë pa përmendë kush nji rrethanë e kush nji tjetër. Kështuqë, po s'i përqasi lexuesi me vëmendje njanin me tjetrin [thanjet e autoreve per Skenderbeun], ndahet shpesh me nji kuptim të mangët të ndodhes. Për të mos u lanë pra, deri ku të jet e mundun, vend këtyne dyshimeve, si edhe me lehtsue punën e atyne, që dëshirojnë me pasë një ide sa ma të qartë mbi këto ngjarje, po parashtrojmë këtu poshtë rrjedhjen e zhvillimin e tyne, per me e pa ashtu se sa faj mundet me iu vu Skënderbeut për të tilla akte.

Qysh në luftën e Kosovës, 1389, princat shqyptarë e panë qartas rrezikun që u kanosej prej anës së Turkut. Per me i dalë punës përpara, njani mbas tjetrit, kërkuen përkrahjen e Republikës së Venedikut, e cila ishte shteti ma i fuqishm që kishin për qark. Me këtë u lidhën, e këtë e njoftën per kryezotneshë.

Por këtë herë nuk u shtynë Turqit ma thellë përmbrenda kufinit të Shqypnis, pse u qiti trazime mbreti i Tartarvet, Timurlengu. Mbasi kryen punë me atë mbret, u kthyen rishtas, në vjetin 1410, me vijue në mposhtjen e Ballkanit.

Venediku, prej friket mos të bjerrte tregtinë n'ato vise, u mor vesh me Sulltanin, e në muejin e Frorit t'atij vjeti, u lidh t'i paguej nji tribut per vendet që zotnojte në Shqipni. Princat shqiptarë atëherë, të lshuem doret prej asaj Republike dhe mbasqe prej ngatrresave të përparshme nderveti nuk u bahej me u bashkue tok në një e me i ba ballë Turkut, u ngushtuen të njohin sipraninë e Sulltanit, kush tuj u lidhë me i pague tribut, kush tuj i shkue në ndihmë me ushtri, e kush tuj pranue ushtrinë e tij ndër kështjella. Kshtu u pajtuen me te sa me shpëtue prej atij rrezikut iminent, se në praktikë ia luejten lojën shoqi shoqit [turqit e shqiptaret] sa herë i panë gjasen qysh në fillim.

Megjithkëtë, disa princave, iu duk poshtnim me hy në gojë të Turkut pa i ba fije kundërshtimit, prandaj s'vonoi e krisi lufta. Njani ndër këta, Gjon Kastrioti, princi i Krujës, luftoj trimnisht të thuesh krejt at vjetë, 1410, por së mbramit fuqia e madhe turke e lodhi ushtrinë e vogël të tijën e iu desh me lypë paqë. Sulltani, i egërsuem kundra Gjonit për kundërshtim që i bani, nuk u mjaftue të ndreqej me të, vetëm të njihte sipraninë e tij tu i la një tribut, por për siguri se do t'i mbetëte besnik, i lypi peng edhe njanin ndër djemtë. Gjon Kastrioti, per mos me humbë vedin e vendin, i pranoi ato kondita. Për këtë ngjarje, bajlozi i tij ne Venedik, e lajmon Senatin se Zotnia e tij u ngushtue t'i japi të birin peng Sulltanit: "Ipsum esse astrictum a Turchis et habere proprium natum in obsidem apud eos (l).

Se i cili ndër të katër djemtë e Gjon Kastriotit u dha peng këtë herë nuk dihet me siguri, por nuk ka fije gjaset se qe Skenderbeu; permateper, mund të thuhet me shumë arsye, se ky n'atë vjetë nuk kishte le ende. Por edhe t'ishte qenë i lemë, s'asht për t'u besue se tuj pasë Gjon Kastrioti katër djem, do t'i epte peng Sulltanit shi ma të voglin djale, krejt foshnje.

Mbas një dokumentit të manastirit të Hilandarit, para vjetës 1421, Gjon Kastrioti me tre të bijt Reposhin) Konstantinin e Gjergjin) blen prej atij manastiri, në Mal Shejt, kullën e Shën Gjergjit; e me 1421, i njajti princ me të katër të bijt, Stanishin, Reposhin, Konstantinin e Gjergjin, i falë atij manastiri fshatet Radostina e Trebishta (2)

Prej këtij dokumenti duket se Stanishi, që mungon në blemjen e kullës, qe ai që u dha peng në vjetën 1410; e prej faljes së fshateve kuptohet se, me një mënyrë a me një tjetër, ky u kthye ndermjet vjetve 1410-1421; e se Gjergji deri n'at vjetë s'ishte qënë i dhanë peng, por gjithandej te prindja e vet.

Se ç'vjetë u dha peng Gjergji nuk mundet me u caktue lehtas. Për shkak të luftave të shuma që i takoi Gjon Kastriotit me ba kundra Turqve, që më 1407 e deri 1430, historjanët e asaj kohe ndërlikojnë përfundimin e njanës me tjetrën, e shpesh ngatrrojnë edhe emna e data. Me siguri veç dihet se të paktën tri herë Gjon Kastrioti qe thye prej Turqve, e se të tria herët qe shtrëngue të bajë paqë me kondita të randa. Në njanën ndër këto paqe qe shtrëngue t'i japin në peng besnikrie të katër djemtë Sulltanit, e ky u lidhte me i lanë të lirë në fenë e krishtenë e me i rritun mbas gjendjes që u perkitëte; e mbas dekës së tij, me dërgue njanin të marrë rendin e princnisë së Krujës. Këtë e dëshmojnë të tanë historjanët e asaj kohe, por nuk bien në godi për vjeten e kësaj ngjarje. Barleti e zen të ndollun në vjetën 1412; Lavardin e Biemmi me 1413; Anonimi i Sansovino-s e Dhimiter Frangu me 1415; Hahn e Hopfme 1410; Hammer, Paganel e Fallmerayer me 1423. Mbas Biemmit, Pisko-s, Hahn-it e Hopf-it i mori peng Sulltan Mehmeti I; mbas të tjerve i mori Sulltan Murati II. Fan Noli (3) në historinë e vet, e zen të ndodhun nën Sulltan Muratin II në vjeten 1421, e duket se ka arsye të plotë.

Këtu e shoh me udhë me iu shmangë vijimit të kallximit të nisun, për arsye se prej vjetës së kësaj ngjarje, në të cilën Skënderbeu ishte tetë a nandë vjeç, rrjedhin shumë gabime kronologjike në historinë e tij. Po i përsëris pra argumentat që qet Fan Noli per me provue aserten e vet, të cilat, kishe me thanë, se janë të mjaftueshme per me u sigurue mbi këtë pikë.

Mbasi dokumentat e manastirit të Hilandarit, që cekëm më sipër, nuk lanë me dyshue se perpara Shtatorit, 1421, Gjergji Kastrioti nuk u dha peng, e tuj u ditun se ai kur u dha peng s'qe veç tetë a nandë vjetësh, e se në vjeten 1428 ishte në një gradë të naltë n'ushtrin turke (4), s'mundet me pasë ndodhë ajo ngjarje shumë kohë mbas asaj vjete. Laoniku e Phranza, ngjitas me rrethimin e Belgradit të vjetës 1421, diftojnë edhe një disfatë të Gjon Kastriotit prej anës së Sulltan Muratit II. Laoniku, thotë se Gjon Kastrioti u thye edhe u shtrëngue me i shkue me ushtrinë e vet kudo të kishte luftë:" Interea Ivanes victus ibat injanuas regis, eumque sequebatur quocumque cum copiis militatum abisse (5); "Phranza thotë se Sulltan Murati II e mundi të thuesh shqimit Gjon Kastriotin: "Et Johannen Castriotam plane si bi subjecit (6)."

Sa pse njimend Gjon Kastrioti në vjeten 1421 ishte i ngushtuem me u lidhë me Turk e provon edhe fakti se Republika e Venedikut, nji vjet mbas, ne vjeten 1422, dërgoj një ambasador të veçantë te ai për me ia mbushë menden t'a prishte aleancën që kishte me Turk (7).

Tuj qenë pra, se para vjetës 1421 Gjergji nuk u dha peng; e shi n'at vjetë i ati, Gjon Kastrioti, u ngushtue të lidhë aleancë me Turk, të cilën mbas një vjetit, 1422, mundohet me e prishë Republika e Venedikut; e se ky, i dhanun peng nandëvjeçar, ishte në një zyrë të naltë ushtarake në Turqi në vjetën 1428; duhet me thanë, se pengzimi i tij, ndodhi në vjeshtë a në dimën të vjetës 1421. Me kaq po kthejmë në kallzimin e këputun.

Historjanët e treguem më sipër na diftojnë edhe se Sulltan Murati II, porsa i pati afër vedit të bijtë e Gjon Kastriotit, prishi besën e dhanun: me lanë të lirë në besim, e i shtrëngoj t'i shtroheshin ritit të cirkoncizjonit [I detyroi me dhune me u ba synet]. Por mbasi këtë ngjarje nuk e bien njësoj biografët e Skenderbeut; për mos me shkue tuj përsëritë të njëjtat shprehje, po citojmë vetëm ndonji ndër ta, sa me pa ndryshimin që kanë në këtë kallxim.­Barleti thote,“Deducti ad Ottomanum adolescentuli,, priman perfidiam ejus in eosensere, quod abjecta, quae eorum parentibus praestita erat, fide, circumcidi Mahometano ritu illico jussi su nt.” (8) “Dhimiter Frangu thotë se, “Lo fece circoncidere in quella pueritia et porgli nome Scanderbeg”. (9) Gjon Muzaka e bjen kështu, “Lui si chiamava Giorgio Castrioto, ma quando si fe Turco, chiamarono Scanderbeg”.(10)

Pra, prej çka u shenue tashti ma sipër, nuk rezulton qartas, a i shtrëngoj Sulltani me u cirkoncidue [ba synet] të katër të bijtë e Gjon Kastriotit a por njanin. Barleti me një palë thotë se të katërt, po Dhimiter Frangu, Gjon Muzaka e të tjerë përmendin vetëm të voglin, Gjergjin. Ka gjasë se Sulltni, la m'anësh tre djemt e parë, pse ma të rritshëm, shtrëngoj të mbramin ti shtrohej cirkoncizjonit, me mende se tuj qënë ai kaq i vogël, e prandaj i pa forcuem në fenë e krishtenë, do t'iu rranjoste lehtas në zemrën e njomë të tijnë besimi i ri.

Dhimiter Frangu, (11) mbasi difton gzimin që çfaqi Sulltani kur i pat para të katër djemtë e Gjon Kastriotit, thotë se i çuditun ky tuj kundrue bukurinë e cilsitë e jashtzakonshme të Gjergjit, tetëvjeçar, ndau me vedi mos me ia kthye ma t'et, por me e rritë në kurtin e vet, e prandaj bani me e cirkoncidue n'at moshë të re e ia ngjiti emnin Skënderbe.

Ky kallxim i Dhimiter Frangut, se vetëm Gjergji u cirkoncidue, forcohet edhe prej dy fakteve që po citojmë këtu poshtë.

Në Korrik, 1428, Gjon Kastrioti njofton Senatin e Venedikut me anën e bajlozit [ambasadorit] të vet, At Dhimitrit, se nuk ishte përgjegjës, po qe se i biri i tij, që ishte kthye ne muhamedan, shkel tokë t'asaj Republike. Senati i përgjigjet se do ta marri para sysh at punë, por i lutet Gjon Kastriotit të përdori influencën e vet atnore pranë të birit, që Skenderbeu mos të trazoj viset e Republikës. (12)

Në këtë kohë edhe të tre vllazent e Skënderbeut ishin në zyra të nalta ushtarake; por a pse s'kishin aq zotsi, a por pse s'u besojte Sulltani, nuk i dergojte me kryesue ushtrinë ndër luftra. Barleti, kur difton se Sulltan Murati II bani Skënderbeun Sanxhak, thotë se edhe të vllazent i gradoi me të tilla nderime: “Coeteri quoque fratres iisdem omati dignitabus” (13)

Ma vonë, më 10 Korrik 1439, Gjon Kastrioti, të cilin Senati i Republikës së Raguzës e kishte ba qytetar nderit të sajë qysh në vjeten 1413, lutë at Senat t'i japi at nderim edhe të bijve. Senati e pranon lutjen për tre djemtë e parë, por për të mbramin, Gjergjin, e përjashton. Në vendim, emni i Gjergjit asht shkrue e mandej prishë. (14)

Prej dokumentit të parë duket se vetëm Skënderbeu u cirkoncidue, e prej të dytit mirret me mend se tre djemtë e parë të Gjon Kastriotit a s'qenë kurrë kthye muhamedanë, ose ishin muhamedanë sa për faqe, se me zemër ishin të krishtenë e vetëm prit shin rastin me ikë prej Adrienes e me kthye në vendlindje. Për Gjergjin, të cilin e dijshin, se për së vogli e kishin cirkoncidue, e që aso kohet dërgohej shpesh prej Sulltanit si kryekomandar i ushtrisë turke në ekspedita të ndryshme, deri kundra shteteve të krishtena, kishin arsye me dyshue për fenë e tij, e prandaj duket se Senati i Raguzës e përjashton.

Sa për Reposhin, djalin e madh, Barleti na thotë se ishte ba mungar [murg], por përpara edhe ky qe me të tre vllazent i dhanë peng n'Adriene; e se aty, u martue me një zojë turkinë e pat me të një djalë, Hamza Kastriotin. (15) Gjon Muzaka përkundra nuk e zën Reposhin të dhanun peng Sulltanit. Për të thotë se kishte qenë djalë shumë i përshpirtshëm e ishte ba mungar në manastirin e malit Sinai, ku kishte pasë jetue e dekë: "Repossio predetto Ju uomo de santa vita e se n'ando at monte Sinai e se fe frate e li morese." (16). Kjo asertë e Gjon Muzakës dhe e disa shkrimtarve tjerë, se Reposhi nuk qe dhanë peng para se t'u bajte mungar, historikisht asht krejt e gabueme, tuj qenë se biografët e Skënderbeut, Hamza Kastriotin e diftojnë për djalë të Reposhit të lemë n'Adriene.

Të gjitha këto dëshmi të ndryshme të prume deri këtu ndoshta mund të pajtohen në këtë mënyrë: Gjon Kastrioti i ngushtuem prej Sulltan Mehmetit I në vjetën 1410, i dha në peng besnikriet djalin e dytë, Stanishin; por në vjetën 1421 iu desh t'i japi peng të katër bijt Sulltan Muratit II. Ky Sulltan, prish besën e dhanun me i lanë të lirë në besim, bani me cirkoncidue djalin e vogël, Gjergjin. Mbas ndonjë vjeti, djali i parë, Reposhi, u martue me një turkinë e pat me të një djalë, Hamza Kastriotin; por i ramë në pendim, iku në malin Sinai e u ba mungar për të shlye fajin që bani tu u martue me një turkinë. Këtu, para se ti japim fund kësaj çeshtje, vlen me u sigurue lexuesi edhe për moshën në të cilën u dha peng Skënderbeu. Mbas Barletit, porsa i kishte mbushë nandë vjet; “Vu dum enim nonum attigerat annum”. (17). Nandvjeçar e zë edhe Lavardin: “Car a peine avoit-il attent neuf ans.”(18) Dhimiter Frangu e Anonimët vetëm tetë vjetësh: "Fanciulo d'otto anni" (19). Laonicus, nuk e cakton vjetin, por thotë se ishte foshnje: “Puer venit injanuas regis” (20) e Gjon Muzaka i thotë të gjithë të vegjël: “tuttipiccoli”.(21)

Tash ti tuj pasë parasysh moshën e re të Skënderbeut, tetë a nandvjeçare, e rrethanat që e ngushtuen t'i shtrohej ritit të cirkoncizjonit nuk i do zanë për një mungesë karakteri. Ai, foshnje, me at akt të padashtun, nuk u ba muhamedan në mënyrë që t’i shrranjosej prej zemrës së tij feja e të parve. Një provë e qartë se ai, edhe sa qe në pengzim, e ruajti besniknisht në zemr të vet dashninë e nderimin ndaj asaj feje, që për së vogli ia kishin pasë edukue në zemër prindja, e dëshmon fakti se ai mbajti përherë afër vedit një çetë ushtri shqiptare të krishtenë. Këtë Dhimiter Frangu, na e thotë faqe. “Haueua Seanderbeg tenuto sempre, et tuttar, a teneua appresso di se una moltitudine di Christiani fautori del pad re, li quali ad ogni hora l'ammaestrauano seeretamente nella fede Cristiana rieeuata nel Saerosanto Battesimo.” (22) I njajti thotë edhe se kur u drejtue Skënderbeu për Shqipni e përcollën treqind kalorsë shqiptarë që kishte pasë në shërbim: “ehe erano stati al suo seuitio”.( 23) Kshtu, si ushtarë që kishin qenë në shërbim të Skenderbeut i bjen edhe Anonimi i Sansovino-s. (24)

Se pse përnjimend Skenderbeu kur ktheu së parit në vendlindje qe i percjellun prej treqind djelmoshave shqiptarë nuk mohohet prej kurrnjë historjani, po se qenë të krishtenë provohet posë prej ngjarjes që u zhvillue n'at rast në Krujë, edhe prej faktit se ditën e Krishtlindjes, pak kohë mbasi mbrrijtën, u pagzue vetëm Hamzai e disa Turq (25); e n'ushtri shqiptare, aso kohe që ende ishte dheu i jonë krejt i krishtenë, nuk përmendet kurrë ndër ta ndonjë muhamedan shqiptar.

Por jo veç çka u tregue më sipër e provon aserten tonë. Barleti na thotë se Skënderbeu për hatër t'asaj feje që besniknisht e kishte ruajt në zemër të vet, kurdo i takoj me luftue kundra të krishtenve e ndali dorën, e bani vetëm aq sa u lypte mos me ra në sy për tradhti a për ligshti. Kur në vjetin 1430 Maxhart kishin hy mbrenda kufijve të Turkut e po shkojshin tu ba dame të mëdha, Sulltan Murati II dërgoi kundra sish Skenderbeun me nji ushtri të madhe për me ua rrudhë guximin; e aq bukur, thotë Dhimitër Frangu, dijti ky me u sjellë me ta, sa doli ngadhnyes pa i damtue faret, “n quale in quella impresa si di porto si astutamente, et eon tanta prudenza, che intratenne gli Ungari un pezzo senza punto combattere ... Onde tenne modo eon la sua SDmma prudenza, ehe i Christianissimi Ungari, senza venire alle mani, se ne ritomasserv a dietro, et cosi riusei il desiderio suo."(26) Qysh ditën e parë mandej që kthej në vendin e vet, e per njizetekatër vjet që qeverisi princninë atnore, e diftoj faqe, me fjalë e me vepra, se nuk kishte pasë fitue kurrfarë simpatiet për Turq e për fenë e tyne (27); e tuj ndjekë me përshpirtni jetën e krishtenë, “luftoj panda deri ditët e mbrame të jetës së vet, si një Makabe i dytë, për mbrojtjen e nderin e kombit, e për lumninë e emnit të krishtenë”.( 28)

[Leonardi]

Ne Shka Fajiset Skanderbegu?


Marin Sirdani


Pjesa II


Posë katër djemve, Gjon Kastrioti pati edhe pesë vajza: Marën, Vlaikën, Angjelinën, Jellën e Mamicën. Të katër vajzat e para ky i martoi me princat aleatë: Marën me Shtjefën Cernoviqin, princin e Zetës; Vlaikën me Gjin Muzakën; Angjelinën me Vladan Arjanit Komnen Golemin, princin e Çermenikës; Jellën me Pal Stres Balshën, princin e Misjes (Arbnisë a Jallisë). Mamica, ma e vogla, qëndroi afër prindve e u martue me Karl Muzak Topinë, mbasi ktheu Skënderbeu prej pengzimit.

Me ketë martesë, mbas Gjon Muzakës, Skënderbeu u ba fajtor para Zotit e para robit, sepse nxiti princin Karl Muzak Topinë me nda te motren e Gjon Muzakës, Princeshë Zanfinën, për t'i dhanë për grue të motrën e vet, Mamicën. Kështu jau përshkruen të bijve Gjon Muzaka këtë divorc: "Edhe ju them se Skenderbeu e nxiti Princ Karl Muzak Topinë të dajë Zanfinë Muzaken, pa marrë para sysh as Perëndi, as gja tjetër, as bijt qi kishin e i dha të motren Zojen Mamicë me të cilën pati katër djelm e dy vajza; djemt u banë të gjithë turq. Me fjalë tjera, donte me thanë se, Skënderbeu e pati ndëshkimin prej Zotit per të zezën që bani. Por, mbas tij, nuk mbaron puna me kaq: "Zanfina e divorcueme martohet me Moisiun i cili hidhet kah ana e Turqve edhe i bjen Skenderbeut, per t'i marrë gjakun së shoqes edhe të fitojë Dibrën e rrembyeme. (2)

Po të mundte njeri me u mbështetë në dëshminë e mbitregueme, Kreshniku jonë nuk kishte me mujtë kurrsesi me u justifikue për një vepër të tillë, tue rezultue prej mbrendisë s'atij shkrimi, se Gjon Muzaka jo veçse nuk asht i paanshëm por anmik i hapur i Skënderbeut e i Kastriotve, e se gjithmonë e sjellë ujin nga mullini i vet, të gjitha thanjet e tija do të merren fort me rezervë

Vlen me u dijtun, para se të hymë me rrahë këtë çështje, se Gjon Muzaka iku prej Durrsit vjetin 1479 e u vendos në Napoli. Aty, tuj e pa se po gatohej në vjetin 1510 një kryqzatë e madhe kundra Turqve, e ishte gjasë e madhe të çlirohej Shqipnija, shkroi një memorandë për t'u tregue të bijve ç'vise ishin të princnisë së Myzeqesë edhe kështu t'i kërkojshin e t'i merrshin (3). Këtë princni ky jau ndan tre të bijve me testament.

Me ketë shkrim, si shihet qartas, donte n'at rast Gjon Muzaka me gjuejt n'ujë të turbullt. Çdo krahinë a qytet që e kanë pasun princët e ndryshëm të Myzeqesë në kohë të kalueme, ky e kërkon si të vetën. Nëse ndonjë tjetër princ e ka pasun ndonjë ndër këto krahina a herët a së voni, ky a nuk e cekë fare, a e quan uzurpator atë princ. Prej friket mos të shtinte në dorë Gjon Kastrioti II krejt princninë që ia kishte lanë trashëgim i ati, lëshohet në Skënderbeun tuj e përshkrue si njeri egoist, uzurpator e të pa ndërgjegje.

Tuj lanë me e shkoqitë në një numër tjetër aserten e tij se Skenderbeu, qe egoist e uzurpator, po hymë me shqyrtue pale a njimend Kreshniku jonë, “pa marrë para sysh as Perëndi, as gja tjetër e nxiti Karl Muzak Topin të bajë divorc".

Si dihet, në vjetin 1445, me 26 Kallnduer, Mamica, motra e vogël e Skendërbeut, u martue me Karl Muzak Topinë. Princat e krenët e Shqipnisë të grishun n'at dasëm, erdhën të gjithë me dhurata të veta 'me u përgëzue me dhandrrin e ri. (4)

Për si thotë Gjon Muzaka, Karli i nxitun prej Skënderbeut lëshoj gruen e parë, Zanfinë Muzakën, e 20 mori Mamicën: domethanë, lëshoj gruen me kunorë e mori tjetrën në të lidhun. Pra, mbas tij, Skenderbeu, me ketë akt do t'u anmiqsonte me familjen princore të Muzakajve, e tuj dhanë motrën në të lidhun, do të bjerrte simpatinë e popullit të krishtenë e mbrojtjen e klerit katolik e të Papës. Por gjendja e Skenderbeut kundrejt popullit të krishtenë, klerit e Papës nuk ndryshon me atë martesë,.prandaj nuk mundet me u pranue ashtu qorras porsi një ndër të vërtetat të pakundërshtueshme mbrendija e asaj memorande. Arsyeja e këtij ngurrimit tonë asht pse në qoftë se ai burim i vetëm na paraqet Skënderbeun si një njeri që punët e fesë nuk i merrte ndorë kur s'i shkoj shin per shtat, burime tjera e përfytyrojnë krejt ndryshe, si njeri fort fetar e mik të përzemërt të klerit e të papës, e që meritoj me u quajtë “Atleti i vërtetë e mprojsi luftar i krishtenimit." (5) Kështu, një zani na e përshkruajnë të gjithë biografët e vjetër të tij.

Po t'kishte qenë njimend çka thotë Gjon Muzaka, arsyeja e lyp që përpjekjet e korrespondencat e klerit e të papës me Skenderbeun do t'ishin këputë a s'pakut rrallue, në, sa në vjetin 1446 Papa Eugjeni IV i dërgon ambasadorë të veçantë që t'a përgzojnë për ngadhnimet e tija, t'i blatojnë ndihmën e Kishës Katolike, t'a sigurojshin se do të bante çmos për të bindun mbretnitë e krishtena t'a ndimojnë kundra anmikut të përbashkët (6). Skënderbeu, mandej, në shkëmbim të këtij nderimi i dërgon ambasador Emzot Pjetër Perlatin e At Pal Kukën me dhurata të ndryshme (7). Korrespondencat e perpjekjet miqsore, ende, të thuash familjare, fort të shpeshta të Skëderbeut me klerin e naltë e me Papën, vijuan të pakëputuna deri në ditën e mbrame të jetës së tij, megjithëkëtë ndër dhjetë vjetët që Mamica ndejti me burrë pa kunorë, për si thotë Gjon Muzaka, nuk diktohet as tërthorazi, ndonjë pakënaqsi ndërmjet tyne.

Ndër të gjitha rastet, Papët shprehin një shpresë të madhe e besim të ngulët në burrni, në fuqi e në zell të Skënderbeut për mbrojtje e lulzim të fesë. Papa Eugjeni IV, në vjetin 1446, i blaton ndihmën e Kishës Katolike (8); Ka1isiti III i shkruante ndër tjera në një letër vjetin 1457: “S'ka nieri në botë, i cili mos të dij trimnit qi kini ba, e të mos u naltojë me lavde të mëdha deri në qiellë, e të mos flasë për trimnin t'ande si per nji atletë e kryeprojs të vërtetë t'emnit të krishtenë”. (9) Papa Piu II, tuj mos mujtë me e kondendue si i dëshiroj te zemra, në vjetin 1460, shprehet me këto fjalë:” ... qi prej qindresës së punve të mëdha të bame per fe na ishte dashtë me i çue në vend.”(10), e gjetiu:" se aj ishte i vetmi qi meritojte me u vu në krye të Kryqtarvet”.(11) Nuk do harrue me u ba ballë Turqve; u kujdesën t'a kunorzojnë mbret e sajuan me e ba kryetar kryqzatet mbi të gjithë krishtenimin. Biografët e tij mandej veprat e tija jo vetëm trimnijet e zotsijet, por edhe virtytet e zellin e tij për fe i naltojnë deri në qiell. Mbi këtë pikë mund të shkohet gjatë e gjatë, por tuj mos ia pa nevojën, po citojmë vetëm Dhimitër Frangun. Kështu e përshkruan ky Skënderbeun per kah përshpirtnija: “Qenë cilsit e këtij Princi aq mirë të përshtatuna, sa vishtirë me u a gjetë kund shoqet n'at kohë. Kje i krishtenë shum i mirë, i divoçëm, i ndalun, i pastër, mik i fortë i virtyteve e anmik i keq i veseve. Kje puntuer i palodhshëm, e kurr s'u gjet ngaeshëm, pat kujdes me majtë ligjët e krishtena, me ruejt vendet shejte e nierzt e dhunun mbas pershpirtnijet, kje zemërgjanë e i dhimbshëm me të gjith t’krishtenët, e ndërtoj shum manastire e banesa për rregulltarë e rregulltare e ata i pajisi me shum të hijme". (12)

Megjithkëto arsye që i bien ndesh asertës së Gjon Muzakës, provizorisht po e pranojmë tezën se, Skenderbeu e nxiti Karl Muzak Topinë të lëshojë gruan me kunorë e të martohej me të motrën e tij, Mamicën. Por ma parë do të gjejmë shkaqet, që kanë shty Skënderbeun të bajë një hap të tillë.

Shkaqe financiare nuk mund të kenë qenë kurrsesi, pse Skënderbeu e kishte aneksue princninë e tij, e për të nuk dihet se pat prona personale aq të mëdha sa të kishte pse të priste Skenderbeu në ditë të ngushtë ndonjë ndihmë prej tij.

Por edhe ma pak kanë mujtë me qenë shkaqe politike, për arsye, se këto janë ma të fortat që na shtrengojnë për të rrëzue hipotezën e pranueme provizorisht. Asht krejt e kotë të besohet se Skenderbeu të zinte një mik, i cili nuk ishte i ndamë në shenj as për pasuni, as për zotsi, as për trimni, e të humbte simpatinë e popullit të krishtenë, mbrojtjen e përkrahjen e klerit e të Papës e t'u anmiqsonte me familjen princore të Muzakajve. Pazotsinë e vet e diftoj haptas Karli, sidomos në luftën e Beratit në vjetën 1455, ku la edhe kryet. (13)

Me ba at hap ka mujtë me e shty Skenderbeun edhe nevoja. Kjo ka mujtë me ndodhë po t'kishte qenë Mamica një zonjëz, e cila për mungesë cilsishë a prej moshet mos të mundte me gjetë një burrë si i përkitëte. Por asnjani ndër këto supozime nuk mund të pranohet, për arsye se Mamica edhe mbas dhjetë vjetve që jetoj me burrë, ndonse me gjashtë fëmijë nëpër kambë, qe e lypun shumë prej princave për grue, po refuzoj të martohej për së dyti. Si trashëgimtare e të shoqit, qeverisi princninë e Topiajve, n'emën të bijve ende të vegjël, me një urtsi e zotsi të çuditshme deri sa diq. Ishte ma e zoja ndër të gjitha princeshat e derës së Kastriotve e Skenderbeu u këshillojte me të për çfarëdo pune me randsi. (14)

Deri këtu kemi parashtrue shkaqet që kanë mujtë me e shty a me e pengue Skanderbegun të bajë një hap për të cilin e fajson Gjon Muzaka, të shohim tashti a thue i përshkruen Gjon Muzaka faktet historike ndryshe se ishin në realitet.

Qe si ua përshkruen Gjon Muzaka të bijve rritjen e familjes së Kastriotve: “Dijeni se gjyshi i Skanderbegut nuk kishte veç dy fshate, Sinjën e Gardhin e Poshter (Hopf, 301); i biri i tij Skanderbegu, mbassi mori Matin, shtetin atnuer, u ba Zot i Krues, të cilen nuk e pati i ati (Hopf, 299): edhe mbassandej u ba Zot i Dibres, i Brinjes, i Tomonishtës, i Misjes e i krahinës së Gjonmit deri në breg të detit (Hopf, 298.9)."

Nuk lypet me qenë i thelluem në historinë kombëtare tonën për me u kujtue se sa të pamatuna janë thanjet e Gjon Muzakës. Po t'ishte e vërtetë se dera e Kastriotve nis me u mkambë me gjyshin e Skënderbeut që s'kishte veç dy fshate, si asht e mundun që në vjetin 1389 kastërgjyshi i Skënderbeut, Gjergj Kastrioti I, në luftën kundra Turkut në fushën e Kosovës, të bajë propozime në këshillin e luftës të kryesuem prej Llazarit, mbretit të Serbisë? A thue nuk ia kishte ndie zanin Gjon Muzaka atij Gjergj Kastrioti megjithse ai vetë e përshkruen at luftë? Sa për Krujën vërtetë nuk dihet se kur kaloj prej Topiajve a prej Turqve në duar të Gjon Kastriotit, por të gjithë historjanët e vjetër, si Barleti, Biemmi, Anonimët, Lavardin e Dhimitër Frangu, na thonë se e kishte. Kronikani i Raguzës, Luccari, e thotë në vjetin 1423" Giovanni Castrioto Signor di Crui”. (15) Mbas të gjithë historjanve që u përmendën më sipër, Skënderbeu mori përpara Krujën e jo Matin, si thotë Gjon Muzaka.

Tradhtinë e Moisiut, Gjon Muzaka e motivon kështu: “Skanderbegu i rrembeu Moiziut shtetin e tij, qi ishte në Dibër; mbas kësaj Moiziu i zemruem del kahë ana e Sulltanit, i cili e dergon me nji ushtri kundra tij, atëherë Skanderbegu i çon fjalë të këthehej se do t'a dojte si vlla; edhe Moiziu, tuj e dijtun se nuk kishte ndonji siguri pranë Sulltanit edhe tuj dashtun t'i rritëte fuqin Turkut me gjakun e të krishtenve, u këthye prapë (Hopf, f. 300)."

Edhe këtë fakt historik Gjon Muzaka e bjen ndryshe nga historjanët tjerë t'asaj kohe. Të gjithë një zani thonë se Skenderbeu mori prej Turkut Krujën e mandej Matin e Dibrën. Nuk ia rrëmbeu pra Moisiut. As nuk e diftoj Moisiu zëmrimin e vet për këtë punë për vite e vite. Ai luftoi si një ndër ma të mirët e besnikët gjeneralë të Skënderbeut, edhe ndër kohë ma kritike, prej vjetit 1443 e deri në vjetin 1455. Nuk qe pra shkaku i tradhtisë së tij pse i rrëmbeu Skënderbeu Dibrën, por do të ketë qenë ndonjë send tjetër në thes. Barleti e Biemmi na thonë se mbasi u ba Moisiu me Turqtë, Skënderbeu i konfiskoj pronat, ose properitetin personal, edhe këta ia dorzoj mbasi u pendue e ktheu dalë. Puna e Zanfinës në këtë rast nuk asht as per t'u zënë në gojë, për arsye se një kreshnik si qe Moisi Golemi, nuk do të kishte nevojë me shkue mbas shtimeve të grues. Shkaku i tradhtisë së tij dihet se qe krenija. Ai e dinte vedin të madh, pse i derës princore të Komnen Topiajve. Vlera e zotsija që ai kishte diftue ndër lufta e në qeverimin e dy Dibrave kishte shkue tuj ia rritë mendjen dhe donte vedin mbi tjerë. Me çue në vend këtë aspiratë deshti me përfitue prej rrethanave. Venediku, që shikonte me sy të keq lidhjen e Alfonsit mbretit të Napolit me Skënderbeun, mezi që priste me ia shtue këtë llastim, e Sulltan Mehmeti nëpërmjet komandantit të Sfetigradit, i kishte blatue kunorën e Shqipnisë, po të hidhej nga ana e tij. Moisiut iu rritën veshët prej këtyne premtimeve, edhe me diftue pëlqimin e vet lajmoi Sulltan Mehmetin edhe komandantin e Beratit në vjetin 1455 për planet e Skenderbeut e për rrezikun që ndodhej ajo fortesë. Me këtë tradhti u ba një shëmtim i madh n'ushtrinë shqiptare në Berat, e Mojsiu iku në Stamboll. Prej andej Sulltani e dërgoj me një ushtri kundra Skënderbeut, por qe thye keqas. Moisiu atëherë i mundun prej Skënderbeut, i përbuzun prej Turqve, edhe i rrahun prej ndërgjegjes, iku prej Stambollet, erdhi në Shqipni, i ra përmbys ndër kambë Skënderbeut, edhe me lot për faqe i lypi të falun për fajin e tmerrshëm që kishte ba. Skënderbeu i ngjiti dorën, e ngriti në kambë, e fali, edhe i dha gradën që kishte pasë ma parë n'ushtri kombëtare; ma tepër dha urdhën mos të guxonte kush me e zanë në gojë at tradhti. S'vonoj mandej e i ktheu edhe pronat e konfiskueme. Kështu e difton Biemni (16) e historjanë tjerë t'asaj kohe, tradhtinë e Moisi Golemit.

Ç'ndryshim prej kallximit të tyne e të Gjon Muzakës!

Tashti, para se t'i japim fund këtij shkrimi, e shohim me udhë me diftue mendimin tonë mbi çeshtjen e Zanfinës. Për çka duket, puna e asaj do të ketë qënë kështu: Tuj i pasë vdekë Zanfinës burri i parë e mbetë e vejë me do jetima, në sa ishte kjo ndër fjalë me u martue me Karl Muzak Topinë, ndërhyni Skënderbeu e i dha motrën për grue, e ajo atëherë u martue me Moisi Golemin e Dibrës.

Kaq tregime mjaftojnë sa me pa se sa të pa peshueme janë asertat e Gjon Muzakës, prandaj, kisha me thanë se sa per thanje të tija, Skënderbeu nuk asht për t'u mbajtë as ma i mirë as ma i keq se e përshkruajnë biografët e vjetër të tij.

[Leonardi]

Ne Shka Fajiset Skanderbegu?


Marin Sirdani


Pjesa III


Gjon Muzaka në memoranden e vet shkruen se Skënderbeu" ... pak kohë mbassi u ba kryegjeneral i princave të Shqypnis, pati nder mend të bahej zotnues i krejt vendit; u rrembeu Balshajve shtetin, që ishte ndermjet Krues e Lezhes, domethanë Misin (Arbnin); i rrëmbeu Moisi Komnen Topisë Dibrën; na rrëmbeu edhe neve Tomonishten, domethënë Myzeqenë e Vogël, kur vdiq im at; gjithashtu u rrëmbeu krahinat e Komit e të Rondecit disa princave tjerë të cilët nuk kishin çka të bajshin, pse ai kishte ushtrinë në dorë, edhe Turku na rrinte mbi krye në çdo orë; e shpresa iu shtue edhe ma tepër, kur Papa Piu II deshti të bante kryqzatën; por mbassi vdiq Papa i sipërthanun, nisi t'a bjerrë atë shpresë, edhe te e mbramja Turku na i mori neve edhe atij të gjitha, pse kështu i pëlqeu Perëndisë për mëkatet tona." (1)
Kur shkruem mbi martesën e Mamicës me Ka.r1 Muzak Topinë (2) patem provue se sa fort i bien ndesh së vërtetës thanat e thashat e Gjon Muzakës, prandaj na duket fare e kotë të vihemi me hedhë poshtë njëpërnjë t'thënat e tij, që nuk pajtojnë kurrsesi me shkrimtarë tjerë t'asaj kohe. Na e merr mendja se për sqarim të çeshtjës në fjalë, mjafton të paraqesim kufijtë që përfshinte princnija e Kastriotve në kohën e Gjon Kastriotit; e si u shtuan ata kufij në kohën e Skanderbegut, e ashtu me nxjerrë në shesh a vërtetë qe uzurpator apo jo Skënderbeu?

Mbas Gjon Muzakës, i ati i Skënderbeut, Gjon Kastrioti, qeveriste vetëm Matin (3); përkundra, Barleti, Biemmi, Laoniku, Frangu e Anonimët, rrethin e shtetit të tij e diftojnë shumë ma të hapët.

Biemmi, nuk e cakton krahinën që qeveriste Gjon Kastrioti, veç thotë se ishte" Princi i një pjesë së Shqipnisë s'epërme;(4)" por Dhimitër Frangu e Anonimët e thonë "Princ i asaj pjesë Shqipnijet e cila edhe sot quhet Emathja e Vumenestia (Humeshi?) (5). "Barleti, Lavardin, Luccari, e historjanët që u përmendën tashti më sipër, dëshmojnë se zotnojte edhe Krujen.

", ... ngjitas me mbretninë e Bosnjës, shkruan Laoniku asht princnija e Stefanit, të birit te Sandal Hraniqit (Kelmi Novipazari i sotshëm), ndërmjet kësaj e Epirit janë disa qytete të Venedikut e princnija e Gjon Kastriotit, mbas së cilës zgjatet princnija e Arjanit Komnenit, ma e shumta e së cilës asht anës së detit e mbmerrin deri në Gjinokastër." (6)

Por kufijtë e princnisë së Gjon Kastriotit dalin në shesh prej fortesavet që zotnojte. Këto, mbas Barletit e Biemmit, ishin: Kruja, Petrela, Petralba (Guri i Bardhë), Stelushit, Sfetigradi (Grazhdani) e Tornaçi. Kishte pra në sundim dy Dibrat, ku kishte fortesën e Stelushi, të Sfetigradit e të Tornaçit; Matin, ku kishte petralben; Kurbinin, ku kishte Krujën, e Arbninë ose Misinë, ku kishte Petrelen.

Kurbinin me Krujën e Arbninë e patën një herë Topiajt e mandej Balshajt, por rreth vjetve 1394 -1396 ranë në dorë të Turkut për një kohë të shkurtë, me disa vise tjera të Shqipnisë.

Mbas vjetës 1402, tuj pa princat shqiptarë se Turku e kishte punën përnjimend ngusht me Timer1engun, u çuen peshë kundra tyne e i nxorën jashtë. Ka gjasë se në këtë kohë Gjon Kastrioti i çliroj ato dy krahina prej Turkut e i bashkoj me princni të vet. Këtë aneksim duket se nuk e mori për të keq princi i vendit, Pal Stres Balsha, i cili u martue me Jellën, të bijën e Gjon Kastriotit, dhe e qeverisi vendin nën hijen e tij. Një provë se Arbni qysh n'at kohë ishte në dorë të Gjon Kastriotit e jo në dorë të Balshajve, asht protesta që ky ban kundra Ipeshkvit të Lezhës në vjetë 1407, pse ai donte me aneksue dymbëdhetë kisha, që qysh motit i përkitshin Ipeshkvisë s'Arbnit. Aneksimi i atyne kishave, thote ai, do të përtrinte ngatrresa të mëdha në kler, ndër bujarë e në popullin mbarë (7). Se këta princa t'Arbnit nuk kishin me të vertetë aq randsi e provon edhe Biemmi, kur në Mbledhje të Lezhës, vjetin 1444, e ven në rend të "Signori di minor nome” (8) e Frangu nuk u përmend as emnin. Si do të ketë qenë puna, Balshajt qysh në këtë kohë nuk përmenden ma si princa indipendenta. Sa për Kurbin e Kruje nuk ka fije dyshimit se i pat Gjon Kastrioti, por nuk dihet me siguri se në ç'vit i shtini në dorë. Luccari, në vjetin 1423, Gjon Kastriotin e quan "Signor di erui" (9)

Nuk qe pra Gjon Kastrioti vetëm një princ i pa randsi i Matit, si don me e paraqitë Gjon Muzaka, por edhe i disa krahinave tjera, si u diftue më sipër, e që njihej një ndër princa shqiptarë ma me randsi t'asaj kohe. Ai qe që i nxorri punë Turkut shpesh që prej vjetës 1402 e deri 1430, e Republika e Venedikut, e ajo e Raguzës, u munduan disa herë me lidhë miqsi me të e me e pasun për vedi. Frangu e Anonimët thonë se: "Qe burrë I fortë, shpirtmadh, e në mjeshtri ushtarake fort i stërvitun e praktik” (10); e Biemmi (11) thote, “ ... burrë i fortë, i urtë, e që pemjimend ishte i denjë me pasun at farë djalit”. (11) "Republika e Venedikut tuj u gjetun në luftë me Serbi në vjetin 1442, i dërgoj këtij një ambasador të veçantë për me ia mbushë mendjen të prishte aleancën me Turk e t'a siguronte se ai në sy të Republikës kishte at nderë, që kishte pasun Kont Nikitë Topija i Krujës, domethanë e zinte si të parë ndër princa të Shqipnisë. (12)

Por mbasi vdiq Gjon Kastrioti në vjetin 1442, Sulltan Murati thej besën e dhanun me dërgue njanin ndër djem të tij me marrë trashigimin atnor, e me dredhi, kinse me sigurue qetsinë e vendit deri n'ardhje të trashëgimtarit, dërgoj garnizone turke, nën kryesi të një renegati shqiptar, ndër të gjitha kështjellat e princnisë së Kastriotve. Tradhtija nuk vonoj me u diktue e krenët e vendit morën e dhanë me Skënderbeun, e ky një vjetë mbas dekët së t'et, 1443, kthej në vendlindje, e mbrenda një muaji jo vetëm shtini në dorë shtetin atnor, domethanë Krujen, Petrelën, Petralben, Stelushin, Tornaçin e Sfetigradin, por u shty edhe përtej Drinit e mposhti fushën e Mokrenës, ndërmjet Dibret e Gostivarit, banorët e së cilës e njihshin flamurin e Kastriotve qysh me kohë. (13)

Për me e sigurue Skënderbeu pozitën e vet e me i vu një pritë të qëndrueshme sulmeve turke, grishi në Lezhë, vjetin 1444, të gjithë princat e krenët e Shqipnisë, të cilët tuj pasë shpresë të gjallë në zotsinë e tij, e tuj e pa nevojën e një marrveshje rranen me shumicë. Ma në shenj ndër ta qenë Gjergj Arjanit Komneni, princi i Kaninës; Andre Topija, stërnip i Karl Topisë, princ i krahinës ndërmjet Krujës e Durrsit; Teodor Koronë Muzaka, princ i Beratit, me disa princa tjerë të Myzeqesë; Pal Stres Balsha, princ i Arbnit; Pal e Nikollë Dukagjini, princa të Pultit t'Epër, princnija e të cilve zgjatej prej Drinit në Kosovë e deri në kufij të Serbisë; Lekë Zaharija, princ i Dejës; Pjetër Shpani, princ i Pultit të Poshtër; Lekë Dushmani, princ i Zadrimës; Shtjefen Cernoviqi, princ i Zetës, edhe princa tjerë toskë e gegë. Në këtë mbledhje u formue Lidhja e Princave Shqiptarë e Skënderbeu u zgjodh një zani kryetar i saj e kryegjeneral i ushtrisë së federatës. Gjergj Arjaniti u lidh me i pague kryevjeti trillash të caktueme, mbas fuqisë që kishin, U fol me u caktue edhe ndihma ushtarake, por Skanderbegu u shpreh se nuk donte me i randue mbasi mundi me perba prej nënshtetasve të vet një fuqi të mjaftueshme me i ba ball Turkut; ndihmën e tyne e donte vetëm ndër raste të jashtzakonshme. (14)

Pak mbas kësaj mbledhje Skënderbeu, bashkoj ushtrinë në Kashar, katund në Tiranën e Vogël, e ba rasenjen, gjeti se numri i tyre mbrrinte në pesëmbdhetë mijë, domethanë gjashtë mijë kambësorë, e shtatë mijë kalorës të mbledhun prej vendeve të shtetit të vet, e dy mijë, gjysa kambësorë e gjysma kalorës të dërguem prej Aleatve. Sigurisht se po të donte, kishte mundë me bashkue edhe aq ushtarë prej shtetit të vet, që kishte gëzue paqen për do vjet të mira e prej princave që kishin vu shpresë të madhe në të, por me aq ushtri ai e dinte vedin ngadhnjyes mbi Turki.

Ushtrija e tij e zakonshme në rast lufte mbrrinte deri në tetëmbëdhetë mijë vetë, gjysa kalorsi e gjysma kambësori, posë një numrit të mirë që linte në roje të fortesave e për siguri të qetsisë së vendit. Tri të katërta të kësaj ushtrije ishin nënshtetas të tij, tjetra gjithfarësh. Në zyra të nalta ushtarake ishin edhe shumë djem, princash e zotnish, që vullnetarisht kishin hy në shërbim të tij, si Dukagjinas, Shpanaj, Muzakaj, Topiaj, Gropaj e Balshaj. Këta të gjithë, si edhe ushtarët, ishin të rroguem mirë, mbas gradës që kishin, e kur ndonjani u ndante në shenj për trimni a besnikni, Skënderbeu i lshonte edhe prona të mëdha.

U shmangëm pakëz çeshtjes që kemi marrë me zhvi11ue sa me jau futë lexuesve ndër mend stimën që kishin princat shqiptarë ndaj Skënderbeut e randsinë e pushtetin e tij. Tashti po kthejmë rishtas në vijimin e saj.